Introduction
ଇକୋଲୋଜି (Ecology) ହେଉଛି ଜୀବମାନଙ୍କ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ପରିବେଶ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପାରସ୍ପରିକ ସମ୍ପର୍କର ବୈଜ୍ଞାନିକ ଅଧ୍ୟୟନ। ଏହା ପରିବେଶ ବିଜ୍ଞାନର ଏକ ମୌଳିକ ସ୍ତମ୍ଭ ଏବଂ OPSC ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ଏକ ଉଚ୍ଚ-ଫଳପ୍ରଦ ସବ୍-ଟପିକ୍। ସରକାରୀ ସିଲାବସ୍ ଏଣ୍ଟ୍ରି – “ଇକୋଲୋଜି — ଇକୋସିଷ୍ଟମ, ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ, ବାୟୋମ” – ବ୍ୟାପକ ଅଟେ, କିନ୍ତୁ ବର୍ଷ ବର୍ଷ ଧରି ପଚରାଯାଇଥିବା ପ୍ରକୃତ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକ ଏକ ସ୍ପଷ୍ଟ ଢାଞ୍ଚା ପ୍ରକାଶ କରେ: ଆୟୋଗ ଉଭୟ ଧାରଣାଗତ ସ୍ପଷ୍ଟତା (ଶକ୍ତି ପ୍ରବାହ, ଟ୍ରଫିକ୍ ସ୍ତର) ଏବଂ ସ୍ଥାନ-ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଇକୋସିଷ୍ଟମ୍ ଜ୍ଞାନ (ଓଡ଼ିଶାର ଭିତରକନିକା, ଚିଲିକା, ସିମିଲିପାଳ) ପରୀକ୍ଷା କରେ। ବିଶ୍ଲେଷଣ ପାଇଁ ଦଶଟି ପୂର୍ବବର୍ଷୀୟ ପ୍ରଶ୍ନ ଉପଲବ୍ଧ, ଯାହା 2019–2022 ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକ ସ୍ଥଳଜ ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ, ଜଳୀୟ ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ, ବାୟୋମ ବର୍ଗୀକରଣ ଏବଂ ଓଡ଼ିଶାର ଅନନ୍ୟ ଇକୋସିଷ୍ଟମକୁ ଆବୃତ କରେ। ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କୌଣସି ପ୍ରଶ୍ନ ପୋଷକ ଚକ୍ର କିମ୍ବା ଇକୋଲୋଜିକାଲ୍ ପିରାମିଡ୍ ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ଯାଇନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଭବିଷ୍ୟତ ପ୍ରଶ୍ନପତ୍ର ପାଇଁ ସେଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱାଭାବିକ ବିସ୍ତାର। 2022 ରେ ମଧ୍ୟ ସବ୍-ଟପିକ୍ ପରୀକ୍ଷା କରାଯାଇଥିଲା, ଓଡ଼ିଶାର ପତ୍ରଝଡ଼ା ଜଙ୍ଗଲର ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରଜାତି ଉପରେ ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ସହିତ।
OPSC ପାଇଁ ଏହି ସବ୍-ଟପିକ୍ କାହିଁକି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ? ଓଡ଼ିଶା ପରିବେଶଗତ ଭାବରେ ବିବିଧ – ଏଥିରେ ଭାରତର ଦ୍ୱିତୀୟ ବୃହତ୍ତମ ମାଙ୍ଗ୍ରୋଭ୍ ଜଙ୍ଗଲ (ଭିତରକନିକା), ସର୍ବବୃହତ୍ ଲୁଣା ପାଣି ଲଗୁନ୍ (ଚିଲିକା) ଏବଂ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ବାଘ ସଂରକ୍ଷଣ (ସିମିଲିପାଳ) ରହିଛି, ଯାହା ଅନେକ ଜଙ୍ଗଲ ପ୍ରକାରକୁ ବ୍ୟାପ୍ତ। ଏହି ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ପ୍ରଶ୍ନ ନିରନ୍ତର ଭାବରେ ଆସିଛି, ଏବଂ ଜଣେ ଗମ୍ଭୀର ଆଶାୟୀଙ୍କୁ କେବଳ ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ସଂଜ୍ଞା ନୁହେଁ, ବରଂ ୱାର୍ଲ୍ଡ ୱାଇଡ୍ ଲାଇଫ୍ ଫଣ୍ଡ (World Wildlife Fund – WWF) ବାୟୋମ୍ ପ୍ରଣାଳୀ ଅଧୀନରେ ଓଡ଼ିଶାର ଇକୋସିଷ୍ଟମର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବର୍ଗୀକରଣ, ଟ୍ରପିକାଲ୍ ମଇଶ୍ଚର୍ ଡେସିଡୁଅସ୍ ଏବଂ ଟ୍ରପିକାଲ୍ ଡ୍ରାଇ ଡେସିଡୁଅସ୍ ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଏବଂ ଏକ ଲୁଣା ପାଣି ଲଗୁନର ବୈଜ୍ଞାନିକ ବର୍ଣ୍ଣନା ଜାଣିବାକୁ ହେବ। କଠିନତା ସ୍ତର ମାଧ୍ୟମିକ: ବାୟୋମ୍ ନାମ ଏବଂ ଇକୋସିଷ୍ଟମ୍ ପ୍ରକାରର ତଥ୍ୟାତ୍ମକ ସ୍ମରଣ ପ୍ରଧାନ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରୟୋଗିତ ତର୍କର ଏକ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଧାରା ରହିଛି – ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳରେ ଏକ ପ୍ରାଥମିକ ଉପଭୋକ୍ତାକୁ ଏକ ଡିକମ୍ପୋଜର୍ ଠାରୁ ପୃଥକ କରିବା ପାଇଁ ଟ୍ରଫିକ୍ ସମ୍ପର୍କର ବୁଝିବା ଆବଶ୍ୟକ, କେବଳ ମୁଖସ୍ଥ ନୁହେଁ।
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରୁ ଆପଣ ଶିଖିବେ: ପ୍ରତ୍ୟେକ ମୁଖ ଶବ୍ଦର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅର୍ଥ (ଇକୋଲୋଜି, ଇକୋସିଷ୍ଟମ, ବାୟୋମ, ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ, ଟ୍ରଫିକ୍ ସ୍ତର); ସ୍ଥଳଜ ଏବଂ ଜଳୀୟ ଇକୋସିଷ୍ଟମର ଗଠନାତ୍ମକ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟାତ୍ମକ ବର୍ଗୀକରଣ; ଶକ୍ତିର ଏକମୁଖୀ ପ୍ରବାହ ଏବଂ ଡିକମ୍ପୋଜରର ଭୂମିକା; ଟାଇଗା (Taiga) (ପରୀକ୍ଷିତ) ଏବଂ ଟ୍ରପିକାଲ୍ ମଇଶ୍ଚର୍ ଡେସିଡୁଅସ୍ ଜଙ୍ଗଲ (ସିମିଲିପାଳ ପାଇଁ ପରୀକ୍ଷିତ) ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ସହିତ ବିଶ୍ୱର ପ୍ରମୁଖ ବାୟୋମ; ଏବଂ ଓଡ଼ିଶାର ତିନୋଟି ଫ୍ଲାଗଶିପ୍ ଇକୋସିଷ୍ଟମର ଗଭୀର ଅନୁଧ୍ୟାନ। PYQ ଗୁଡ଼ିକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ନୋଟ୍ଗୁଡ଼ିକ ନିର୍ମିତ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଆପଣ ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇପାରିଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରଶ୍ନକୁ ପୂର୍ବାନୁମାନଭାବେ ବିଚ୍ଛେଦ କରାଯାଇଛି। ଶେଷରେ, ଆପଣ ଏଠାରେ ଦିଆଯାଇଥିବା 10ଟି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେବାକୁ ସକ୍ଷମ ହେବେ ନାହିଁ, ବରଂ ଆୟୋଗ ନିୟୋଜିତ କରିପାରନ୍ତି ସେହି ନୂତନ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣଗୁଡ଼ିକର ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବାନୁମାନ କରିପାରିବେ।
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ କେବଳ ତଥ୍ୟର ତାଲିକା ନୁହେଁ। ଏହା ଏକ ଧାରଣାଗତ ଢାଞ୍ଚା: ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶବ୍ଦକୁ ମୌଳିକ ସିଦ୍ଧାନ୍ତରୁ ସଂଜ୍ଞାବଦ୍ଧ କରାଯାଇଛି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଇକୋସିଷ୍ଟମକୁ ଏହାର ବାୟୋମ୍ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ରଖାଯାଇଛି, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଓଡ଼ିଶା-ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନକୁ ଏହାର ଜାତୀୟ ଏବଂ ବୈଶ୍ୱିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ସହିତ ସଂଯୋଗ କରାଯାଇଛି। ଶିକ୍ଷାପଦ୍ଧତି ଗଠନକୁ ଚାଳିତ କରେ – ମୂଳ ସଂଜ୍ଞା ପାଇଁ ବ୍ଲକ୍କୋଟ୍, ଜଙ୍ଗଲ ପ୍ରକାର ପାଇଁ ତୁଳନାତ୍ମକ ସାରଣୀ, କ୍ରମ ପାଇଁ ସ୍ମୃତିଚିହ୍ନ (mnemonics) ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ PYQ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଇଥିବା ଉଦାହରଣ। ଆପଣଙ୍କୁ ସକ୍ରିୟ ଭାବରେ ପଢ଼ିବା, ବ୍ଲକ୍କୋଟ୍ଗୁଡ଼ିକରେ ବିରାମ ନେବା ଏବଂ ଓଡ଼ିଶାର ଉଦାହରଣଗୁଡ଼ିକୁ ମନେ ରଖିବା ପାଇଁ ଆଶା କରାଯାଏ। ଆସନ୍ତୁ ଆରମ୍ଭ କରିବା।
ମୂଳ ଧାରଣା ଏବଂ ଭିତ୍ତିଭୂମି
ପ୍ରତ୍ୟେକ ପରବର୍ତ୍ତୀ ବିଭାଗ କିଛି ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ ଶବ୍ଦର ଭିତ୍ତିଭୂମି ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ଏଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରଥମେ ଆୟତ୍ତ କରନ୍ତୁ; ଏଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବିଶ୍ଳେଷଣରେ ପୁନରାବୃତ୍ତି ହେବ।
ପରିସ୍ଥିତିକୀ (Ecology): ଜୀବବିଜ୍ଞାନର ଶାଖା ଯାହା ଜୀବମାନଙ୍କ (ଜୈବିକ ଉପାଦାନ) ମଧ୍ୟରେ ଏବଂ ଜୀବ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଭୌତିକ ପରିବେଶ (ଅଜୈବିକ ଉପାଦାନ) ମଧ୍ୟରେ ହେଉଥିବା ପାରସ୍ପରିକ ସମ୍ପର୍କର ଅଧ୍ୟୟନ କରେ। ଏହା ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଜୀବର ସ୍ତରଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଜନସଂଖ୍ୟା, ସମୁଦାୟ, ଇକୋସିଷ୍ଟମ ଏବଂ ସମଗ୍ର ଜୈବମଣ୍ଡଳ (biosphere) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପିଥାଏ।
ଇକୋସିଷ୍ଟମ (Ecosystem): ଏକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମ ଏକକ ଯାହା ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଞ୍ଚଳର ସମସ୍ତ ଜୀବ (ସମୁଦାୟ) ଏବଂ ଶକ୍ତି ପ୍ରବାହ ଏବଂ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱ ଚକ୍ର (nutrient cycling) ପରି ପ୍ରକ୍ରିୟା ମାଧ୍ୟମରେ ଅଜୈବିକ (abiotic) ପରିବେଶ ସହିତ ପାରସ୍ପରିକ ସମ୍ପର୍କ ସ୍ଥାପନ କରେ। ଏକ ଇକୋସିଷ୍ଟମର କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆକାର ନଥାଏ – ଏହା ଏକ ପୋଖରୀ କିମ୍ବା ଏକ ଜଙ୍ଗଲ ହୋଇପାରେ।
ବାୟୋମ (Biome): ଏକ ବୃହତ, ପ୍ରାକୃତିକ ଭାବରେ ଘଟୁଥିବା ଉଦ୍ଭିଦ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀଜଗତର ସମୁଦାୟ ଯାହା ଏକ ପ୍ରମୁଖ ବାସସ୍ଥାନ ଅଧିକାର କରେ, ଏବଂ ଜଳବାୟୁ (ତାପମାତ୍ରା ଏବଂ ବୃଷ୍ଟିପାତ) ଦ୍ୱାରା ସଂଜ୍ଞାୟିତ ହୁଏ। ଉଦାହରଣ ମଧ୍ୟରେ କ୍ରାନ୍ତୀୟ ବର୍ଷାଜଙ୍ଗଲ, ତାଇଗା (taiga), ମରୁଭୂମି, ଏବଂ ଟୁଣ୍ଡ୍ରା (tundra) ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ବାୟୋମ ଇକୋସିଷ୍ଟମ ଅପେକ୍ଷା ବ୍ୟାପକ; ଗୋଟିଏ ବାୟୋମରେ ଅନେକ ଇକୋସିଷ୍ଟମ ଥାଏ।
ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ (Food Chain): ଜୀବମାନଙ୍କର ଏକ ରୈଖିକ କ୍ରମ ଯାହା ମାଧ୍ୟମରେ ଶକ୍ତି ଏବଂ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱ ଗତି କରେ ଯେତେବେଳେ ଗୋଟିଏ ଜୀବ ଅନ୍ୟକୁ ଖାଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଦକ୍ଷେପ ଏକ ଟ୍ରଫିକ୍ ସ୍ତର (trophic level)। ଉଦାହରଣ: ଘାସ → ଫଡ଼ିଙ୍ଗା → ବେଙ୍ଗ → ସାପ → ଚିଲ।
ଖାଦ୍ୟ ଜାଲ (Food Web): ଏକ ଇକୋସିଷ୍ଟମ ମଧ୍ୟରେ ପରସ୍ପର ସଂଯୁକ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳର ଏକ ନେଟୱାର୍କ। ଏହା ଖାଦ୍ୟ ସମ୍ପର୍କକୁ ଅଧିକ ବାସ୍ତବବାଦୀ, ଅରୈଖିକ ଢଙ୍ଗରେ ଦେଖାଏ। ଅଧିକାଂଶ ଉପଭୋକ୍ତା ଏକାଧିକ ଶିକାର ଖାଆନ୍ତି ଏବଂ ଏକାଧିକ ଶିକାରୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶିକାର ହୁଅନ୍ତି।
ଟ୍ରଫିକ୍ ସ୍ତର (Trophic Level): ଏକ ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳରେ ଏକ ଜୀବ ଅଧିକାର କରୁଥିବା ସ୍ଥାନ। ଉତ୍ପାଦକ (producers) ପ୍ରଥମ ଟ୍ରଫିକ୍ ସ୍ତର, ପ୍ରାଥମିକ ଉପଭୋକ୍ତା (primary consumers) ଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ତର, ଦ୍ୱିତୀୟକ ଉପଭୋକ୍ତା (secondary consumers) ତୃତୀୟ ସ୍ତର, ଏବଂ ଏହିପରି ଭାବରେ ଅଧିକାର କରନ୍ତି। ବିଘଟନକାରୀ (decomposers) ସମସ୍ତ ସ୍ତରରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି କିନ୍ତୁ ପ୍ରାୟତଃ ଏକ ପୃଥକ “ଡିଟ୍ରାଇଟସ୍” (detritus) ଟ୍ରଫିକ୍ ସ୍ତରରେ ରଖାଯାଏ।
ଶକ୍ତି ପ୍ରବାହ (Energy Flow): ସୂର୍ଯ୍ୟ (କିମ୍ବା ରାସାୟନିକ ଉତ୍ସ) ଠାରୁ ଉତ୍ପାଦକ, ତା’ପରେ ଉପଭୋକ୍ତା, ଏବଂ ଶେଷରେ ବିଘଟନକାରୀଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ଏକ ଇକୋସିଷ୍ଟମ ମାଧ୍ୟମରେ ଶକ୍ତିର ଗତି। ଶକ୍ତି ପ୍ରବାହ ଏକମୁଖୀ (unidirectional) – ଏହାକୁ ପୁନଃଚକ୍ରିତ କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ। ପରବର୍ତ୍ତୀ ଟ୍ରଫିକ୍ ସ୍ତରକୁ କେବଳ ପ୍ରାୟ ୧୦% ଶକ୍ତି ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୁଏ (ଲିଣ୍ଡେମ୍ୟାନ୍ଙ୍କ ନିୟମ - Lindeman's law)।
ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱ ଚକ୍ର (Nutrient Cycling): ଜୈବିକ ଏବଂ ଅଜୈବିକ ଉପାଦାନ ମଧ୍ୟରେ ପଦାର୍ଥ (କାର୍ବନ, ନାଇଟ୍ରୋଜେନ, ଫସଫରସ, ଜଳ)ର ଗତି ଏବଂ ବିନିମୟ। ଶକ୍ତି ପରି ନୁହେଁ, ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱ ଇକୋସିଷ୍ଟମ ମଧ୍ୟରେ ପୁନଃଚକ୍ରିତ ହୁଏ। ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ମାଟିକୁ ଫେରାଇବାରେ ବିଘଟନକାରୀମାନେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।
ଉତ୍ପାଦକ (Producers/Autotrophs): ଜୀବ ଯେଉଁମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ (ଫୋଟୋଅଟୋଟ୍ରଫ୍ - photoautotrophs – ଉଦ୍ଭିଦ, ଶୈବାଳ, ସାଇନୋବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ) କିମ୍ବା ରାସାୟନିକ ଶକ୍ତି (କେମୋଅଟୋଟ୍ରଫ୍ - chemoautotrophs – କିଛି ଜୀବାଣୁ) ବ୍ୟବହାର କରି ଅଜୈବିକ ପଦାର୍ଥରୁ ନିଜର ଖାଦ୍ୟ ସଂଶ୍ଳେଷଣ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳର ମୂଳଦୁଆ ଗଠନ କରନ୍ତି।
ଉପଭୋକ୍ତା (Consumers/Heterotrophs): ଜୀବ ଯେଉଁମାନେ ନିଜର ଖାଦ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଜୀବଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରି ଶକ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ କରିବାକୁ ପଡ଼େ। ପ୍ରାଥମିକ ଉପଭୋକ୍ତା (ତୃଣଭୋଜୀ - herbivores) ଉତ୍ପାଦକଙ୍କୁ ଖାଆନ୍ତି; ଦ୍ୱିତୀୟକ ଉପଭୋକ୍ତା (ମାଂସଭୋଜୀ - carnivores) ତୃଣଭୋଜୀଙ୍କୁ ଖାଆନ୍ତି; ତୃତୀୟକ ଉପଭୋକ୍ତା ଦ୍ୱିତୀୟକ ଉପଭୋକ୍ତାଙ୍କୁ ଖାଆନ୍ତି; ସର୍ବଭୋଜୀ (omnivores) ଏକାଧିକ ସ୍ତରରେ ଖାଆନ୍ତି।
ବିଘଟନକାରୀ (Decomposers/Saprotrophs): ଜୀବାଣୁ ଏବଂ କବକ ପରି ଜୀବ ଯେଉଁମାନେ ମୃତ ଜୈବିକ ପଦାର୍ଥକୁ ସରଳ ଅଜୈବିକ ପଦାର୍ଥରେ ବିଘଟିତ କରନ୍ତି, ପରିବେଶକୁ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱ ଫେରାଇ ଦିଅନ୍ତି। ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱ ଚକ୍ର ପାଇଁ ସେମାନେ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ। ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳରେ, ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରାୟତଃ ଶେଷରେ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଟ୍ରଫିକ୍ ସ୍ତରରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି।
ପରିସ୍ଥିତିକୀୟ ପିରାମିଡ୍ (Ecological Pyramid): ପ୍ରତ୍ୟେକ ଟ୍ରଫିକ୍ ସ୍ତରରେ ସଂଖ୍ୟା, ଜୈବମାତ୍ରା (biomass), କିମ୍ବା ଶକ୍ତିର ଏକ ଗ୍ରାଫିକାଲ୍ ଉପସ୍ଥାପନା। ଶକ୍ତିର ପିରାମିଡ୍ ସର୍ବଦା ସିଧା (upright) ହୋଇଥାଏ; ସଂଖ୍ୟା ଏବଂ ଜୈବମାତ୍ରାର ପିରାମିଡ୍ କେତେକ ଇକୋସିଷ୍ଟମରେ ଓଲଟା (inverted) ହୋଇପାରେ (ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଏକ ଗଛ ଯାହା ଅନେକ ପୋକ ଧାରଣ କରେ)।
ଜୈବ ବିବିଧତା (Biodiversity): ଜେନେଟିକ୍, ପ୍ରଜାତି, ଏବଂ ଇକୋସିଷ୍ଟମ ସ୍ତରରେ ଜୀବନ ରୂପର ବିବିଧତା। ଏହା କ୍ରାନ୍ତୀୟ ବର୍ଷାଜଙ୍ଗଲ ଏବଂ ପ୍ରବାଳ ପ୍ରସ୍ତର (coral reefs) ରେ ସର୍ବାଧିକ। ଉଚ୍ଚ ଜୈବ ବିବିଧତା ଥିବା ବାୟୋମ ସାଧାରଣତଃ ଉଷ୍ମ ଏବଂ ଆର୍ଦ୍ର ହୋଇଥାଏ।
ମୌଳିକ ସିଦ୍ଧାନ୍ତରୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଏକ ତୃଣଭୂମିର ଏକ ଅଂଶ କଳ୍ପନା କରନ୍ତୁ। ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ଘାସ ଉପରେ ପଡ଼େ। ଘାସ (ଉତ୍ପାଦକ) ପ୍ରକାଶ ସଂଶ୍ଳେଷଣ (photosynthesis) ବ୍ୟବହାର କରି ଆଲୋକ ଶକ୍ତିକୁ ଗ୍ଲୁକୋଜରେ ସଂରକ୍ଷିତ ରାସାୟନିକ ଶକ୍ତିରେ ପରିଣତ କରେ। ଏକ ଠେକୁଆ (ପ୍ରାଥମିକ ଉପଭୋକ୍ତା) ଘାସ ଖାଏ, ଘାସ ଧାରଣ କରିଥିବା ଶକ୍ତିର ପ୍ରାୟ ୧୦% ପାଇଥାଏ। ଏକ ଶୃଗାଳ (ଦ୍ୱିତୀୟକ ଉପଭୋକ୍ତା) ଠେକୁଆକୁ ଖାଏ, ଠେକୁଆର ଶକ୍ତିର ପ୍ରାୟ ୧୦% ପାଇଥାଏ। ଯେତେବେଳେ ଶୃଗାଳ ମରିଯାଏ, କବକ ଏବଂ ଜୀବାଣୁ (ବିଘଟନକାରୀ) ଏହାର ଶରୀରକୁ ଭାଙ୍ଗି ଦିଅନ୍ତି, ନାଇଟ୍ରୋଜେନ, ଫସଫରସ, ଏବଂ କାର୍ବନକୁ ମାଟିକୁ ଫେରାଇ ଦିଅନ୍ତି, ଯାହାକୁ ଘାସ ଶୋଷିପାରେ। ତଥାପି, ଶକ୍ତି ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଦକ୍ଷେପରେ ଉତ୍ତାପ ଭାବରେ ବିଲୀନ ହୋଇଯାଇଛି – ଏହାକୁ ପୁନଃବ୍ୟବହାର କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ। ଏହା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଇକୋସିଷ୍ଟମର ମୂଳ କାହାଣୀ।
ବର୍ତ୍ତମାନ ଏହାକୁ PYQ ଗୁଡ଼ିକ ସହିତ ସଂଯୋଗ କର
ଭୂସ୍ଥଳୀୟ ଇକୋସିଷ୍ଟମ ଏବଂ ଭାରତର ବାୟୋମ – ଓଡ଼ିଶା କେନ୍ଦ୍ରିତ
ଭୂସ୍ଥଳୀୟ ବାୟୋମର ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ
ବିଶ୍ୱ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ପାଣ୍ଠି (World Wildlife Fund - WWF) ଭୂସ୍ଥଳୀୟ ବାୟୋମକୁ ୧୪ଟି ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରକାରରେ ବିଭକ୍ତ କରେ। OPSC ପାଇଁ, ସବୁଠାରୁ ପ୍ରାସଙ୍ଗିକ ହେଉଛି ଭାରତରେ ମିଳୁଥିବା ବାୟୋମଗୁଡ଼ିକ:
- ଉଷ୍ଣକଟିବନ୍ଧୀୟ ଆର୍ଦ୍ର ପର୍ଣ୍ଣମୋଚୀ ବନ – ଓଡ଼ିଶାରେ ପ୍ରଧାନ (ସିମିଳିପାଳ, Q3 ଓ Q5 ରେ ପରୀକ୍ଷିତ)
- ଉଷ୍ଣକଟିବନ୍ଧୀୟ ଶୁଷ୍କ ପର୍ଣ୍ଣମୋଚୀ ବନ – ଓଡ଼ିଶାର ଶୁଷ୍କ ଅଞ୍ଚଳରେ (ପଶ୍ଚିମ ମାଳଭୂମି)
- ଉଷ୍ଣକଟିବନ୍ଧୀୟ ବର୍ଷାବନ – ଭାରତରେ ଅତି ସୀମିତ (ପଶ୍ଚିମ ଘାଟ, ଆଣ୍ଡାମାନ); ଓଡ଼ିଶାରେ ବ୍ୟବହାରିକ ଭାବେ ଅନୁପସ୍ଥିତ
- ପାର୍ବତ୍ୟ ତୃଣଭୂମି – ଉଚ୍ଚ ଉଚ୍ଚତା ଅଞ୍ଚଳ (ହିମାଳୟ)
- ତାଇଗା (ବୋରିଆଲ ବନ) – ଭାରତରେ ନାହିଁ; Q8 ରେ ଧାରଣାଗତ ଭାବେ ପରୀକ୍ଷିତ
- ଟୁଣ୍ଡ୍ରା – ଭାରତରେ ନାହିଁ
- ସାଭାନା – ଭାରତରେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ (ଯଥା: ଦକ୍ଷିଣ ମାଳଭୂମିର କିଛି ଅଂଶ)
ତୁଳନା ସାରଣୀ: ଉଷ୍ଣକଟିବନ୍ଧୀୟ ଆର୍ଦ୍ର ପର୍ଣ୍ଣମୋଚୀ ବନ ବନାମ ଉଷ୍ଣକଟିବନ୍ଧୀୟ ଶୁଷ୍କ ପର୍ଣ୍ଣମୋଚୀ ବନ
| ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ | ଉଷ୍ଣକଟିବନ୍ଧୀୟ ଆର୍ଦ୍ର ପର୍ଣ୍ଣମୋଚୀ ବନ | ଉଷ୍ଣକଟିବନ୍ଧୀୟ ଶୁଷ୍କ ପର୍ଣ୍ଣମୋଚୀ ବନ |
|---|---|---|
| ବାର୍ଷିକ ବୃଷ୍ଟିପାତ | ୧୦୦–୨୦୦ ସେ.ମି. | ୭୫–୧୦୦ ସେ.ମି. |
| ଶୁଷ୍କ ଋତୁର ଅବଧି | ୨–୪ ମାସ | ୪–୬ ମାସ |
| ଛାତ ଉଚ୍ଚତା | ୩୦–୪୦ ମି., ଘନ | ୧୫–୨୫ ମି., ଅଧିକ ଖୋଲା |
| ପ୍ରଧାନ ବୃକ୍ଷ ପ୍ରଜାତି | ସାଲ, ସାଗୁଆ, ଟର୍ମିନାଲିଆ | ସାଗୁଆ, ବାବୁଲ, ଅନୋଜିସସ୍ |
| ଓଡ଼ିଶାରେ ଉପସ୍ଥିତି | ସିମିଳିପାଳ, କୁଳଡ଼ିହା, ହାଡ଼ଗଡ଼ | ବଲାଙ୍ଗୀର, କଳାହାଣ୍ଡିର କିଛି ଅଂଶ |
| ସାଧାରଣ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ | ବାଘ, ହାତୀ, ଗୟଳ | ଚିତଲ, ସମ୍ବର, ଶ୍ଳୋଥ ଭାଲୁ |
| ପତ୍ରଝଡ଼ା | ଶୁଷ୍କ ଋତୁରେ ଅଧିକାଂଶ ପତ୍ର ଝଡ଼େ | ଶୁଷ୍କ ଋତୁରେ ପ୍ରାୟ ସମସ୍ତ ପତ୍ର ଝଡ଼େ |
OPSC ପ୍ରଶ୍ନ (Q3, Q5) ରେ ପରୀକ୍ଷିତ ଅନୁସାରେ, ସିମିଳିପାଳ ଜୈବମଣ୍ଡଳ ସଂରକ୍ଷଣ କ୍ଷେତ୍ର ଏବଂ ବ୍ୟାଘ୍ର ସଂରକ୍ଷଣ କ୍ଷେତ୍ର ମୁଖ୍ୟତଃ ଉଷ୍ଣକଟିବନ୍ଧୀୟ ଆର୍ଦ୍ର ପର୍ଣ୍ଣମୋଚୀ ବନ। ମୁଖ୍ୟ କଥା ହେଉଛି "ଆର୍ଦ୍ର" ପର୍ଣ୍ଣମୋଚୀ ବନ "ଶୁଷ୍କ" ପର୍ଣ୍ଣମୋଚୀ ବନ ଅପେକ୍ଷା ଅଧିକ ବୃଷ୍ଟିପାତ ପାଏ ଏବଂ ଏହାର ଶୁଷ୍କ ଋତୁ ଛୋଟ। ଆୟୋଗ ଆପଣଙ୍କଠାରୁ କେବଳ ନାମ ନୁହେଁ, ବରଂ ଜଳବାୟୁ ଓ ଗଠନଗତ ପାର୍ଥକ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଜାଣିବାକୁ ଆଶା କରନ୍ତି।
ତାଇଗା ବାୟୋମ (ବୋରିଆଲ ବନ)
ତାଇଗା: ବିଶ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଭୂସ୍ଥଳୀୟ ବାୟୋମ, ଉତ୍ତର ଆମେରିକା, ୟୁରୋପ ଓ ଏସିଆରେ ବିସ୍ତୃତ, ଯାହା ଦୀର୍ଘ, ଥଣ୍ଡା ଶୀତ (୬ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ), ଛୋଟ ଥଣ୍ଡା ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଏବଂ କୋଣିକ ବୃକ୍ଷ (ସ୍ପୃସ, ଫାର, ପାଇନ) ଦ୍ୱାରା ପରିଚିତ। ଏହାକୁ ବୋରିଆଲ ବନ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ଧୀର ପଚନ ହେତୁ ମୃତ୍ତିକା ଅମ୍ଳୀୟ ଏବଂ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଦୁର୍ବଳ।
OPSC ପାଇଁ ମୁଖ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ (Q8 ରେ ପରୀକ୍ଷିତ):
- ତାପମାତ୍ରା: ଶୀତରେ -୫୦°C ରୁ ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ୨୦°C (ଅତି ବ୍ୟାପକ ପରିସର)
- ବୃଷ୍ଟିପାତ: ୩୦–୮୫ ସେ.ମି. ଅଧିକାଂଶ ତୁଷାର ଆକାରରେ
- ଉଦ୍ଭିଦ: ସୂଚିପତ୍ର ଚିରହରିତ କୋଣିକ; ଚଉଡ଼ା ପତ୍ର ପର୍ଣ୍ଣମୋଚୀ ବୃକ୍ଷ ନାହିଁ (ସମଶୀତୋଷ୍ଣ ପର୍ଣ୍ଣମୋଚୀ ବନ ପରି ନୁହେଁ)
- ପ୍ରାଣୀ: ମୁଜ, ଭାଲୁ, ଲିଙ୍କସ, ସ୍ନୋଶୁ ହେୟାର, ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ପ୍ରବାସୀ ପକ୍ଷୀ
- ଟୁଣ୍ଡ୍ରା ସହିତ ତୁଳନା: ଟୁଣ୍ଡ୍ରାରେ ପର୍ମାଫ୍ରୋଷ୍ଟ, ବୃକ୍ଷ ନାହିଁ, ଛୋଟ ବୃଦ୍ଧି ଋତୁ। ପ୍ରଶ୍ନ (Q8) ରେ ଟୁଣ୍ଡ୍ରା ଏକ ବିଭ୍ରାଟକାରୀ ଥିଲା – ଛାତ୍ରମାନେ ମନେ ରଖିବା ଉଚିତ ଯେ "କୋଣିକ ବନ" = ତାଇଗା, ଟୁଣ୍ଡ୍ରା ନୁହେଁ।
ପ୍ରାସଙ୍ଗିକ ଅନ୍ୟ ଭୂସ୍ଥଳୀୟ ବାୟୋମ
- ଉଷ୍ଣକଟିବନ୍ଧୀୟ ବର୍ଷାବନ: ଅଧିକ ବୃଷ୍ଟିପାତ (>୨୦୦ ସେ.ମି.), ଉଚ୍ଚ ଜୈବବିବିଧତା, କୌଣସି ଶୁଷ୍କ ଋତୁ ନାହିଁ। ପଶ୍ଚିମ ଘାଟ, ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଭାରତ, ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବରରେ ମିଳେ। ଓଡ଼ିଶାରେ, କେବଳ ଛୋଟ ଅଂଶ ବିଦ୍ୟମାନ (ଯଥା: ସିମିଳିପାଳରେ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରଧାନ ନୁହେଁ – ପ୍ରଶ୍ନ ସିମିଳିପାଳ ପାଇଁ "ଉଷ୍ଣକଟିବନ୍ଧୀୟ ବର୍ଷାବନ"କୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରିଛି)।
- ମରୁଭୂମି: ବାର୍ଷିକ ୨୫ ସେ.ମି.ରୁ କମ୍ ବୃଷ୍ଟିପାତ। ଭାରତର ଥାର ମରୁଭୂମି ଏକ ଉଷ୍ଣ ମରୁଭୂମି। ଓଡ଼ିଶାରେ କୌଣସି ପ୍ରକୃତ ମରୁଭୂମି ନାହିଁ।
- ଆଲପାଇନ ଟୁଣ୍ଡ୍ରା: ହିମାଳୟରେ ବୃକ୍ଷରେଖା ଉପରେ। ଓଡ଼ିଶାରେ ନାହିଁ।
ବାୟୋମ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ (ତାପମାତ୍ରା ଓ ବୃଷ୍ଟିପାତ) ପାଇଁ ସ୍ମରଣୀ: ବର୍ଷାବନ (ଉଷ୍ଣ-ଆର୍ଦ୍ର), ତାଇଗା (ଥଣ୍ଡା-ଆର୍ଦ୍ର), ଟୁଣ୍ଡ୍ରା (ଥଣ୍ଡା-ଶୁଷ୍କ), ମରୁଭୂମି (ଉଷ୍ଣ-ଶୁଷ୍କ)। "ବତଟମ" ମନେରଖନ୍ତୁ – ବର୍ଷାବନ, ତାଇଗା, ଟୁଣ୍ଡ୍ରା, ମରୁଭୂମି – ଏହି ଚାରିଟି ଜଳବାୟୁର ଚରମ ସୀମା।
ଜଳୀୟ ଇକୋସିଷ୍ଟମ
ସ୍ୱଚ୍ଛଜଳ, ସାମୁଦ୍ରିକ ଏବଂ ଲବଣାକ୍ତ ଜଳ
ଲବଣାକ୍ତ ଜଳ: ସ୍ୱଚ୍ଛଜଳ ଓ ସାମୁଦ୍ରିକ ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ଲବଣତା ଥିବା ଜଳ, ସାଧାରଣତଃ ମୁହାଣ ଓ ଉପକୂଳସ୍ଥ ହ୍ରଦରେ ମିଳେ ଯେଉଁଠାରେ ନଦୀ ସମୁଦ୍ରରେ ମିଶେ। ଲବଣତା ୦.୫ରୁ ୩୦ ppt (ପାର୍ଟ ପର ଥାଉଜାଣ୍ଡ) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହୋଇଥାଏ। ଚିଲିକା ହ୍ରଦ ଏହାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉଦାହରଣ।
ତୁଳନା ସାରଣୀ: ସ୍ୱଚ୍ଛଜଳ ହ୍ରଦ ବନାମ ଲବଣାକ୍ତ ଲଗୁନ ବନାମ ସାମୁଦ୍ରିକ ଇକୋସିଷ୍ଟମ
| ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ | ସ୍ୱଚ୍ଛଜଳ ହ୍ରଦ | ଲବଣାକ୍ତ ଲଗୁନ (ଯଥା: ଚିଲିକା) | ସାମୁଦ୍ରିକ (ମହାସାଗର) |
|---|---|---|---|
| ଲବଣତା | <୦.୫ ppt | ୦.୫–୩୦ ppt (ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ) | >୩୦ ppt |
| ପ୍ରାଥମିକ ଉତ୍ପାଦକ | ଫାଇଟୋପ୍ଲାଙ୍କଟନ, ଜଳଜ ଉଦ୍ଭିଦ | ଫାଇଟୋପ୍ଲାଙ୍କଟନ, ମାଙ୍ଗ୍ରୋଭ, ସାମୁଦ୍ରିକ ଶୈବାଳ | ଫାଇଟୋପ୍ଲାଙ୍କଟନ, ଶୈବାଳ |
| ସାଧାରଣ ପ୍ରାଣୀ | କାତଲା, ରୋହୁ, ସ୍ୱଚ୍ଛଜଳ କଇଁଛ | କଙ୍କଡ଼ା, ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ି, ପ୍ରବାସୀ ପକ୍ଷୀ, ଇରାବତୀ ଡଲଫିନ | ତିମି, ହାଙ୍ଗର, ପ୍ରବାଳ ପ୍ରସ୍ତର ମାଛ |
| ଜୁଆର ପ୍ରଭାବ | ନାହିଁ | ପ୍ରବଳ (ସମୁଦ୍ର ସଂଯୋଗ) | ହଁ |
| ଓଡ଼ିଶାରେ ଉଦାହରଣ | ଅନସୁପା ହ୍ରଦ | ଚିଲିକା ହ୍ରଦ | ବଙ୍ଗୋପସାଗର ଉପକୂଳ |
ଚିଲିକା ହ୍ରଦ ଭାରତର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଲବଣାକ୍ତ ଲଗୁନ ଏବଂ ବିଶ୍ୱର ଦ୍ୱିତୀୟ ବୃହତ୍ତମ। ଏହା ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ରାମସାର ସ୍ଥଳ (ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ମହତ୍ତ୍ୱର ଆର୍ଦ୍ରଭୂମି) ଅଟେ। ପ୍ରଶ୍ନ (Q4) ଏହାର ବୈଜ୍ଞାନିକ ବର୍ଣ୍ଣନା ପଚାରିଥିଲା – "ଲବଣାକ୍ତ ଲଗୁନ" ସଠିକ୍ ଉତ୍ତର। ବିଭ୍ରାଟକାରୀ "ଲବଣାକ୍ତ ଉପକୂଳସ୍ଥ ହ୍ରଦ" ଭୁଲ୍ କାରଣ ହ୍ରଦରେ ନଦୀ (ମହାନଦୀର ଶାଖା) ରୁ ସ୍ୱଚ୍ଛଜଳ ଆଗମନ ଏବଂ ବଙ୍ଗୋପସାଗର ସହିତ ସଂଯୋଗ ରହିଛି, ଯାହା ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଲବଣତା ସୃଷ୍ଟି କରେ।
ମାଙ୍ଗ୍ରୋଭ ଇକୋସିଷ୍ଟମ
ମାଙ୍ଗ୍ରୋଭ ଇକୋସିଷ୍ଟମ: ଏକ ଉପକୂଳସ୍ଥ ଇକୋସିଷ୍ଟମ ଯେଉଁଥିରେ ଲବଣ-ସହନଶୀଳ ବୃକ୍ଷ ଓ ଗୁଳ୍ମ (ମାଙ୍ଗ୍ରୋଭ) ଜୁଆର ଅଞ୍ଚଳରେ ବଢ଼ନ୍ତି। ଏଗୁଡ଼ିକ ମାଛଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରଜନନ ସ୍ଥଳ, ଉପକୂଳକୁ କ୍ଷୟରୁ ରକ୍ଷା କରେ ଏବଂ ବହୁ ପରିମାଣର କାର୍ବନ (ନୀଳ କାର୍ବନ) ସଂରକ୍ଷଣ କରେ। ଓଡ଼ିଶାର ଭିତରକନିକା ସୁନ୍ଦରବନ ପରେ ଭାରତର ଦ୍ୱିତୀୟ ବୃହତ୍ତମ ମାଙ୍ଗ୍ରୋଭ ବନ।
ଭିତରକନିକା ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ସଂରକ୍ଷଣ କ୍ଷେତ୍ର (Q2) ମୁଖ୍ୟତଃ ଏହାର ମାଙ୍ଗ୍ରୋଭ ଇକୋସିଷ୍ଟମ ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହା ଉଷ୍ଣକଟିବନ୍ଧୀୟ ଶୁଷ୍କ ପର୍ଣ୍ଣମୋଚୀ ବନ (ଅନ୍ତର୍ଦେଶରେ ମିଳେ) କିମ୍ବା ଆଲପାଇନ ଟୁଣ୍ଡ୍ରା (ସମୁଦ୍ର ପତ୍ତନରେ ଅସମ୍ଭବ) ନୁହେଁ। ପ୍ରଶ୍ନ ସ୍ଥଳ-ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଜ୍ଞାନ ପରୀକ୍ଷା କରେ: ଓଡ଼ିଶାର ଉପକୂଳ ଭୂଗୋଳ।
ଭିତରକନିକାର ମୁଖ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ:
- କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲାରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଓ ବୈତରଣୀ ନଦୀର ବ-ମୁହାଣରେ ଅବସ୍ଥିତ।
- ଲୁଣିପାଣି କୁମ୍ଭୀର, ଅଲିଭ ରିଡଲେ କଇଁଛ (ନିକଟସ୍ଥ ଗହୀରମଥା ବେଳାଭୂମି) ଏବଂ ଅନେକ ପକ୍ଷୀ ପ୍ରଜାତିଙ୍କ ଆବାସ।
- ମାଙ୍ଗ୍ରୋଭଗୁଡ଼ିକ ଆଭିସେନିଆ, ରାଇଜୋଫୋରା ଓ ସୋନେରାଟିଆ ପରି ପ୍ରଜାତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ।
- ୧୯୭୫ ରେ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଅଭୟାରଣ୍ୟ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ପରେ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ଓ ରାମସାର ସ୍ଥଳ ଭାବେ ମାନ୍ୟତା ପ୍ରାପ୍ତ।
ଜଳୀୟ ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ
ଫାଇଟୋପ୍ଲାଙ୍କଟନ: ଅତି କ୍ଷୁଦ୍ର, ମୁକ୍ତ ଭାବେ ଭାସୁଥିବା, ପ୍ରକାଶ ସଂଶ୍ଳେଷଣକାରୀ ଶୈବାଳ ଓ ସାଇନୋବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ ଯାହା ଅଧିକାଂଶ ଜଳୀୟ ଖାଦ୍ୟ ଜାଲର ଆଧାର ଗଠନ କରେ। ଏଗୁଡ଼ିକ ମହାସାଗର, ହ୍ରଦ ଓ ଲଗୁନରେ ପ୍ରାଥମିକ ଉତ୍ପାଦକ।
ଜଳୀୟ ଶୃଙ୍ଖଳରେ ପ୍ରାଥମିକ ଉପଭୋକ୍ତା: ଜୁପ୍ଲାଙ୍କଟନ (ଅତି କ୍ଷୁଦ୍ର ପ୍ରାଣୀ ଯାହା ଫାଇଟୋପ୍ଲାଙ୍କଟନ ଖାଏ)। ତା’ପରେ ଛୋଟ ମାଛ, ତା’ପରେ ବଡ଼ ମାଛ, ତା’ପରେ ଶୀର୍ଷ ଶିକାରୀ (ହାଙ୍ଗର, ଡଲଫିନ)। ବିଘଟନକାରୀ (ଜୀବାଣୁ) ମୃତ ଜୀବ ଉପରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି।
ପ୍ରଶ୍ନ ୬ (OPSC) ଏହା ପରୀକ୍ଷା କରିଥିଲା: "ଏକ ସାଧାରଣ ଜଳୀୟ ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳରେ, କେଉଁ ଜୀବ ପ୍ରାଥମିକ ଉତ୍ପାଦକ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ?" ଉତ୍ତର: ଫାଇଟୋପ୍ଲାଙ୍କଟନ। ଜୁପ୍ଲାଙ୍କଟନ ପ୍ରାଥମିକ ଉପଭୋକ୍ତା। ଏହା ଏକ ମୌଳିକ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଯାହା ଅନେକ ଭୁଲ୍ କରନ୍ତି – ମନେରଖନ୍ତୁ: "ଫାଇଟୋ" = ଉଦ୍ଭିଦ (ଉତ୍ପାଦକ), "ଜୁ" = ପ୍ରାଣୀ (ଉପଭୋକ୍ତା)।
ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରସଙ୍ଗ: ଚିଲିକାରେ, ଫାଇଟୋପ୍ଲାଙ୍କଟନ ମୁଖ୍ୟ ଉତ୍ପାଦକ; ଲଗୁନରେ ମାକ୍ରୋଆଲଗା ଓ ସାମୁଦ୍ରିକ ଘାସ ମଧ୍ୟ ଥାଏ। ଭିତରକନିକାରେ, ମାଙ୍ଗ୍ରୋଭ ପତ୍ର ଡେଟ୍ରିଟସ୍ ଯୋଗାଏ ଯାହା ଏକ ଡେଟ୍ରିଟାଲ ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳର ଆଧାର ହୁଏ।
ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ, ଶକ୍ତି ପ୍ରବାହ ଏବଂ ପାରିସ୍ଥିତିକ ପିରାମିଡ୍
ସ୍ଥଳଜ ବନାମ ଜଳଜ ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ
| ଦିଗ | ସ୍ଥଳଜ ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ | ଜଳଜ ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ |
|---|---|---|
| ପ୍ରାଥମିକ ଉତ୍ପାଦକ | ଗଛ, ଘାସ, ଗୁଳ୍ମ (ବଡ଼, ଧୀର ବୃଦ୍ଧିକାରୀ) | ଫାଇଟୋପ୍ଲାଙ୍କଟନ୍ (ଅଣୁବୀକ୍ଷଣିକ, ଦ୍ରୁତ ବୃଦ୍ଧିକାରୀ) |
| ପ୍ରାଥମିକ ଉପଭୋକ୍ତା | ତୃଣଭୋଜୀ (ଠେକୁଆ, ହରିଣ, ପୋକ) | ଜୁପ୍ଲାଙ୍କଟନ୍ (କୋପେପୋଡ୍, କ୍ରିଲ୍) |
| ଶକ୍ତି ସ୍ଥାନାନ୍ତର ଦକ୍ଷତା | ~୧୦% (ସମାନ) | ~୧୦% (ସମାନ) |
| ସଂଖ୍ୟା ପିରାମିଡ୍ | ସାଧାରଣତଃ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ଭିତ୍ତି (ଗୋଟିଏ ଗଛ ଅନେକ ପୋକକୁ ସମର୍ଥନ କରେ) | ସାଧାରଣତଃ ବିସ୍ତୃତ ଭିତ୍ତି (ଅନେକ ଫାଇଟୋପ୍ଲାଙ୍କଟନ୍ କିଛି ଜୁପ୍ଲାଙ୍କଟନ୍କୁ ସମର୍ଥନ କରେ) |
| ବିଘଟକ ଭୂମିକା | ମୃତ୍ତିକାରେ କବକ ଓ ଜୀବାଣୁ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ | ଜଳସ୍ତମ୍ଭ ଓ ପଙ୍କରେ ଜୀବାଣୁ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ |
ଶକ୍ତି ପ୍ରବାହ – ସଠିକ୍ କ୍ରମ ହେଉଛି ଉତ୍ପାଦକ → ପ୍ରାଥମିକ ଉପଭୋକ୍ତା → ଦ୍ବିତୀୟକ ଉପଭୋକ୍ତା → ବିଘଟକ (Q7 ରେ ପରୀକ୍ଷିତ OPSC 2020, 2023)। ବିଘଟକମାନେ ଜୀବିତ ଜୀବ ଖାଇବା ଅର୍ଥରେ ଏକ ପୃଥକ ଟ୍ରଫିକ୍ ସ୍ତର ଗଠନ କରନ୍ତି ନାହିଁ – ସେମାନେ ମୃତ ପଦାର୍ଥ ଖାଆନ୍ତି। ଏକ ସାଧାରଣ ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳର ଶକ୍ତି ପ୍ରବାହ ଚିତ୍ରରେ, ବିଘଟକମାନଙ୍କୁ ଶେଷରେ ରଖାଯାଏ କାରଣ ସେମାନେ ସମସ୍ତ ସ୍ତରରୁ ସମସ୍ତ ମୃତ ଜୈବ ପଦାର୍ଥକୁ ଭାଙ୍ଗିଦିଅନ୍ତି।
କ୍ରମ କାହିଁକି ଗୁରୁତ୍ବପୂର୍ଣ୍ଣ? ଶକ୍ତି ଏକଦିଗୀୟ ଭାବରେ ଗତି କରେ। ଉତ୍ପାଦକମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ (କିମ୍ବା ରାସାୟନିକ ଶକ୍ତି) ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ସେହି ଶକ୍ତିର କେବଳ ୧୦% ପରବର୍ତ୍ତୀ ଟ୍ରଫିକ୍ ସ୍ତରକୁ ଯାଏ। ବିଘଟକମାନେ ଶକ୍ତିକୁ ଉତ୍ପାଦକଙ୍କ ନିକଟକୁ ଫେରାଇ ନାହାନ୍ତି; ସେମାନେ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ବ ପୁନଃଚକ୍ରିତ କରନ୍ତି। ତେଣୁ କ୍ରମଟି ରୈଖିକ, ଚକ୍ରାକାର ନୁହେଁ।
ସାଧାରଣ ଦ୍ବନ୍ଦ୍ବ: ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀମାନେ ବେଳେବେଳେ ଭାବନ୍ତି ଯେ ବିଘଟକମାନେ ଉତ୍ପାଦକଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ ଆସନ୍ତି କାରଣ ସେମାନେ ମୃତ୍ତିକାକୁ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ବ ଫେରାଇ ଦିଅନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଶକ୍ତି ପ୍ରବାହ ଓ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ବ ପ୍ରବାହ ଭିନ୍ନ। ଶକ୍ତି ପ୍ରବାହରେ, ବିଘଟକମାନେ ଶେଷରେ ଥାଆନ୍ତି। ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ବ ଚକ୍ରରେ, ସେମାନେ ଉତ୍ପାଦକଙ୍କ ପାଇଁ କଞ୍ଚାମାଲ ଯୋଗାଇବାରେ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ।
ପାରିସ୍ଥିତିକ ପିରାମିଡ୍
- ଶକ୍ତି ପିରାମିଡ୍: ସର୍ବଦା ସିଧା। ପ୍ରତି ସ୍ତରରେ ପ୍ରାୟ ୧୦% ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୁଏ।
- ଜୈବମାନ ପିରାମିଡ୍: ସାଧାରଣତଃ ସିଧା, କିନ୍ତୁ ଜଳଜ ଇକୋସିଷ୍ଟମରେ ଓଲଟା ହୋଇପାରେ (ଯଥା, ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟରେ ଫାଇଟୋପ୍ଲାଙ୍କଟନ୍ର ଜୈବମାନ ଜୁପ୍ଲାଙ୍କଟନ୍ର ଜୈବମାନଠାରୁ କମ୍ ହୋଇପାରେ କାରଣ ଫାଇଟୋପ୍ଲାଙ୍କଟନ୍ ଦ୍ରୁତ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ଓ ଶୀଘ୍ର ଗ୍ରସିତ ହୁଏ)।
- ସଂଖ୍ୟା ପିରାମିଡ୍: ସିଧା ହୋଇପାରେ (ତୃଣଭୂମି: ଅନେକ ଘାସ ଗଛ → କମ୍ ଠେକୁଆ → ଗୋଟିଏ ଶିଆଳ) କିମ୍ବା ଓଲଟା (ଗଛ: ଗୋଟିଏ ଗଛ → ଅନେକ ପୋକ → କମ୍ ପକ୍ଷୀ)।
OPSC ପ୍ରାସଙ୍ଗିକତା: ପିରାମିଡ୍ ଉପରେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କୌଣସି ସିଧା PYQ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଏକ ସ୍ବାଭାବିକ ପାର୍ଶ୍ବ ବିସ୍ତାର। “୧୦% ନିୟମ” (Lindeman) ବୁଝିବା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ଯେ କାହିଁକି ଶୀର୍ଷ ଶିକାରୀ ବିରଳ।
ବିଘଟକ – ଅଣମୂଲ୍ୟାୟିତ ସଂଯୋଗ
ବିଘଟକ: ଜୀବ ଯେଉଁମାନେ ମୃତ ଜୈବ ପଦାର୍ଥକୁ ଅଜୈବ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ବରେ ଭାଙ୍ଗିଦିଅନ୍ତି। ସେମାନେ ସାଧାରଣତଃ ଜୀବାଣୁ ଓ କବକ। ସେମାନଙ୍କ ବିନା, ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ବ ମୃତ ଶରୀରରେ ବନ୍ଦ ହୋଇ ରହିଥାନ୍ତା, ଏବଂ ଜୀବନ ସମାପ୍ତ ହୋଇଯାଇଥାନ୍ତା।
Q7 ରେ ପରୀକ୍ଷିତ ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ କ୍ରମରେ, ବିଘଟକମାନଙ୍କୁ ତୃତୀୟକ ଉପଭୋକ୍ତାଙ୍କ ପରେ ରଖାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ମନେରଖନ୍ତୁ: ଏକ ପ୍ରାକୃତିକ ଇକୋସିଷ୍ଟମରେ, ବିଘଟକମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଟ୍ରଫିକ୍ ସ୍ତରର ସମସ୍ତ ମୃତ ଜୀବ ଉପରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ସେମାନଙ୍କ ସ୍ଥାନ ଏକ ସରଳୀକରଣ।
ଓଡ଼ିଶା ଉଦାହରଣ: ଭିତରକନିକାରେ, ମାଙ୍ଗ୍ରୋଭରୁ ପତ୍ରଝଡ଼ାର ଉଚ୍ଚ ହାର ଅମ୍ଳଜାନହୀନ କାଦୁଅରେ ଜୀବାଣୁ ଓ କବକଦ୍ଵାରା ବିଘଟିତ ହୁଏ, ଯାହା ସମଗ୍ର ଖାଦ୍ୟ ଜାଲକୁ ସମର୍ଥନ କରୁଥିବା ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ବ ମୁକ୍ତ କରେ।
ଓଡ଼ିଶା-ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଇକୋସିଷ୍ଟମ – ବିସ୍ତୃତ ପ୍ରୋଫାଇଲ୍
ସିମିଲିପାଲ ଜୈବମଣ୍ଡଳ ସଂରକ୍ଷଣ (Simlipal Biosphere Reserve)
- ଅବସ୍ଥିତି: ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା, ଉତ୍ତର ଓଡ଼ିଶା।
- ଜୈବଭୂଗୋଳ (WWF): ଉଷ୍ଣକଟିବନ୍ଧୀୟ ଆର୍ଦ୍ର ପତ୍ରଝଡ଼ା ଜଙ୍ଗଲ (Tropical Moist Deciduous Forest) (ପ୍ରଧାନ)। ଏଥିରେ ଉଷ୍ଣକଟିବନ୍ଧୀୟ ଅର୍ଦ୍ଧ-ଚିରହରିତ (Tropical Semi-Evergreen) ଓ ଆର୍ଦ୍ର ପ୍ରାୟଦ୍ବୀପୀୟ ଶାଳ ଜଙ୍ଗଲ (Moist Peninsular Sal Forest) ର କ୍ଷୁଦ୍ରାଞ୍ଚଳ ମଧ୍ୟ ରହିଛି।
- ମହତ୍ତ୍ବ: ୟୁନେସ୍କୋ ବିଶ୍ବ ଜୈବମଣ୍ଡଳ ସଂରକ୍ଷଣ ନେଟୱାର୍କର ଅଂଶ (୨୦୦୯)। ଏହା ଏକ ବାଘ ସଂରକ୍ଷଣ (Tiger Reserve) ମଧ୍ୟ।
- ଉଦ୍ଭିଦ: ଶାଳ (Shorea robusta) ପ୍ରଧାନ ଗଛ; ଅନ୍ୟ ପ୍ରଜାତି ମଧ୍ୟରେ ଟର୍ମିନାଲିଆ (Terminalia), ଅଦିନା (Adina) ଓ ଅନେକ ଅର୍କିଡ୍ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।
- ପ୍ରାଣୀ: ରୟାଲ ବେଙ୍ଗଲ ଟାଇଗର, ଏସୀୟ ହାତୀ, ଗୟଲ, ଚିତାବାଘ, ସମ୍ବର; ୩୦୦ରୁ ଅଧିକ ପକ୍ଷୀ ପ୍ରଜାତି।
- ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ ଉଦାହରଣ: ଶାଳ ଗଛ (ଉତ୍ପାଦକ) → ହାତୀ (ପ୍ରାଥମିକ ଉପଭୋକ୍ତା) → ବାଘ (ଦ୍ବିତୀୟକ ଉପଭୋକ୍ତା)। ମଧ୍ୟ, ପତ୍ରଝଡ଼ା ବିଘଟକ → ମୃତ୍ତିକା ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ବ।
PYQ (Q3, Q5) କାହିଁକି ଗୁରୁତ୍ବପୂର୍ଣ୍ଣ: ଆୟୋଗ ବିଶେଷ ଭାବରେ WWF ଅନୁଯାୟୀ ଜୈବଭୂଗୋଳ ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ ପଚାରିଥିଲେ। ଅନେକ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀ “ଉଷ୍ଣକଟିବନ୍ଧୀୟ ଆର୍ଦ୍ର ପତ୍ରଝଡ଼ା”କୁ “ଉଷ୍ଣକଟିବନ୍ଧୀୟ ବର୍ଷାଜଙ୍ଗଲ” କିମ୍ବା “ଶୁଷ୍କ ପତ୍ରଝଡ଼ା” ସହିତ ଗୋଳମାଳ କରନ୍ତି। ସିମିଲିପାଲ ବାର୍ଷିକ ପ୍ରାୟ ୧୫୦–୨୦୦ ସେ.ମି. ବୃଷ୍ଟିପାତ ପାଏ, ୨–୪ ମାସର ଶୁଷ୍କ ଋତୁ ସହିତ – ଆର୍ଦ୍ର ପତ୍ରଝଡ଼ା ଜଙ୍ଗଲ ପାଇଁ ଆଦର୍ଶ। ଏହା ବର୍ଷାଜଙ୍ଗଲ ନୁହେଁ (ବର୍ଷାଜଙ୍ଗଲ ପାଇଁ ବୃଷ୍ଟିପାତ >୨୦୦ ସେ.ମି. ଓ କୌଣସି ଶୁଷ୍କ ଋତୁ ନାହିଁ)।
ଭିତରକନିକା ମାଙ୍ଗ୍ରୋଭ ଇକୋସିଷ୍ଟମ (Bhitarkanika Mangrove Ecosystem)
- ଅବସ୍ଥିତି: କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା, ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଓ ବୈତରଣୀ ନଦୀର ବ-ଦ୍ବୀପ।
- ପ୍ରକାର: ମାଙ୍ଗ୍ରୋଭ ଇକୋସିଷ୍ଟମ (ଉପକୂଳବର୍ତ୍ତୀ ଜଳାଭୂମି)।
- ଆକାର: ଭାରତର ଦ୍ବିତୀୟ ବୃହତ୍ତମ ମାଙ୍ଗ୍ରୋଭ ଜଙ୍ଗଲ (ସୁନ୍ଦରବନ ପରେ)।
- ରାମସାର ସ୍ଥଳ (Ramsar site): ହଁ (୨୦୦୨)।
- ଉଦ୍ଭିଦ: ୫୮ ମାଙ୍ଗ୍ରୋଭ ପ୍ରଜାତି – ଆଭିସେନିଆ ଅଫିସିନାଲିସ (Avicennia officinalis), ରାଇଜୋଫୋରା ମୁକ୍ରୋନାଟା (Rhizophora mucronata), ସୋନେରାଟିଆ ଆପେଟାଲା (Sonneratia apetala) ସାଧାରଣ।
- ପ୍ରାଣୀ: ଲୁଣିପାଣି କୁମ୍ଭୀର (ଭାରତରେ ସର୍ବାଧିକ ଜନସଂଖ୍ୟା), ଅଲିଭ ରିଡଲେ କଇଁଛ (ନିକଟସ୍ଥ ଗହୀରମଥା ଅଣ୍ଡାଦାନ ସ୍ଥଳ), ମାଛରଙ୍କା, ବଗ, ଓ ମାଛ ଧରା ବିରାଡ଼ି।
- ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ: ମାଙ୍ଗ୍ରୋଭ ପତ୍ର (ଉତ୍ପାଦକ) → ଡେଟ୍ରିଟସ୍ (ମୃତ ପତ୍ର) → ଫିଡଲର କଙ୍କଡ଼ା (ପ୍ରାଥମିକ ଉପଭୋକ୍ତା) → ମୁଡସ୍କିପର (ଦ୍ବିତୀୟକ ଉପଭୋକ୍ତା) → କୁମ୍ଭୀର (ତୃତୀୟକ ଉପଭୋକ୍ତା)। ମଧ୍ୟ, ଖାଲରେ ଫାଇଟୋପ୍ଲାଙ୍କଟନ୍ → ଜୁପ୍ଲାଙ୍କଟନ୍ → ଛୋଟ ମାଛ → ବଡ଼ ମାଛ।
ଚିଲିକା ହ୍ରଦ (Chilika Lagoon)
- ଅବସ୍ଥିତି: ପୁରୀ, ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଓ ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା; ବଙ୍ଗୋପସାଗର ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ।
- ପ୍ରକାର: ଲୁଣିଆ-ମିଠା ପାଣି ହ୍ରଦ (Brackish Water Lagoon) (ଭାରତର ସର୍ବବୃହତ୍ତ, ବିଶ୍ବର ଦ୍ବିତୀୟ ବୃହତ୍ତମ)।
- ରାମସାର ସ୍ଥଳ: ହଁ (୧୯୮୧)।
- ଜଳବିଜ୍ଞାନ: ୫୨ଟି ନଦୀ/ଝରଣା (ମହାନଦୀ ଶାଖା) ମାଧ୍ୟମରେ ମିଠା ପାଣି ଓ ଏକ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ମୁହାଣ ମାଧ୍ୟମରେ ସମୁଦ୍ର ପାଣି ଗ୍ରହଣ କରେ। ଲବଣତା ଋତୁ ଅନୁସାରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ।
- ଜୈବବିବିଧତା: ଇରାବାଡ଼ି ଡଲଫିନ୍ (ଫ୍ଲାଗସିପ୍ ପ୍ରଜାତି), ୮୦୦ରୁ ଅଧିକ ମାଛ, କଙ୍କଡ଼ା, ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ି ପ୍ରଜାତି; ଶୀତଦିନେ ପ୍ରବାସୀ ପକ୍ଷୀ (ଏକ ନିୟୁତରୁ ଅଧିକ)।
- ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ: ଫାଇଟୋପ୍ଲାଙ୍କଟନ୍ (ଉତ୍ପାଦକ) → ଜୁପ୍ଲାଙ୍କଟନ୍ (କୋପେପୋଡ୍) → ଛୋଟ ମାଛ (ଯଥା, ମୁଲେଟ୍) → ବଡ଼ ମାଛ → ପକ୍ଷୀ/ଡଲଫିନ୍। ମଧ୍ୟ, ତଳସ୍ଥ ଶୈବାଳ ଓ ସାମୁଦ୍ରିକ ଘାସ ତୃଣଭୋଜୀ ମାଛଙ୍କୁ ସମର୍ଥନ କରେ।
ଟିପ୍ପଣୀ: ପ୍ରଶ୍ନ (Q4) ବୈଜ୍ଞାନିକ ବର୍ଣ୍ଣନା ପରୀକ୍ଷା କରିଥିଲା – “ଲୁଣିଆ-ମିଠା ପାଣି ହ୍ରଦ (Brackish Water Lagoon)” ସଠିକ୍, “ମିଠା ପାଣି ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ହ୍ରଦ (Freshwater Inland Lake)” ନୁହେଁ କାରଣ ସମୁଦ୍ର ସଂଯୋଗ, ଏବଂ “ଲୁଣିଆ ଉପକୂଳ ହ୍ରଦ (Saline Coastal Lake)” ନୁହେଁ କାରଣ ନଦୀ ପ୍ରବାହ ଯୋଗୁଁ ଲବଣତା ସମୁଦ୍ରଠାରୁ କମ୍।
କାର୍ଯ୍ୟ ଉଦାହରଣ ଏବଂ ପ୍ରୟୋଗ
ଉଦାହରଣ ୧ — OPSC (ବର୍ଷ ଅଜଣା)
ପ୍ରଶ୍ନ: ଏକ ସାଧାରଣ ସ୍ଥଳଚର ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳରେ, ଉତ୍ପାଦକ ଏବଂ ପ୍ରାଥମିକ ଉପଭୋକ୍ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କକୁ ନିମ୍ନଲିଖିତ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ସର୍ବୋତ୍ତମ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ?
ଛାତ୍ରମାନେ ଦେଖିଥିବା ବିକଳ୍ପଗୁଡ଼ିକ:
- ପ୍ରାଥମିକ ଉପଭୋକ୍ତାମାନେ ଶକ୍ତି ପାଇଁ ସିଧାସଳଖ ଉତ୍ପାଦକଙ୍କୁ ଖାଆନ୍ତି
- ଉତ୍ପାଦକମାନେ ଶକ୍ତି ପାଇଁ ପ୍ରାଥମିକ ଉପଭୋକ୍ତାଙ୍କୁ ଖାଆନ୍ତି
- ଉତ୍ପାଦକ ଏବଂ ପ୍ରାଥମିକ ଉପଭୋକ୍ତାମାନେ ସମାନ ସମ୍ବଳ ପାଇଁ ପ୍ରତିଯୋଗିତା କରନ୍ତି
- ପ୍ରାଥମିକ ଉପଭୋକ୍ତାମାନେ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱ ମୁକ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ଉତ୍ପାଦକଙ୍କୁ ବିଘଟନ କରନ୍ତି
ସମାଧାନ ପଦ୍ଧତି:
- ପ୍ରଶ୍ନଟି କ'ଣ ପରୀକ୍ଷା କରୁଛି: ଟ୍ରଫିକ୍ ସ୍ତରର ମୌଳିକ ସଂଜ୍ଞା। ଉତ୍ପାଦକ (ସ୍ୱପୋଷୀ) ପ୍ରାଥମିକ ଉପଭୋକ୍ତା (ତୃଣଭୋଜୀ) ଦ୍ୱାରା ଖିଆଯାଆନ୍ତି। ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦକଠାରୁ ଉପଭୋକ୍ତାଙ୍କ ଆଡ଼କୁ ଗତି କରେ।
- ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭୁଲ ବିକଳ୍ପ କାହିଁକି ଭୁଲ:
- "ଉତ୍ପାଦକମାନେ ପ୍ରାଥମିକ ଉପଭୋକ୍ତାଙ୍କୁ ଖାଆନ୍ତି" – ଏହା ଓଲଟା; ଉତ୍ପାଦକମାନେ ନିଜ ଖାଦ୍ୟ ନିଜେ ତିଆରି କରନ୍ତି।
- "ପ୍ରତିଯୋଗିତା" – ଏହା ଭୁଲ; ସେମାନେ ପ୍ରତିଯୋଗୀ ନୁହଁନ୍ତି; ଜଣେ ଅନ୍ୟର ଖାଦ୍ୟ।
- "ପ୍ରାଥମିକ ଉପଭୋକ୍ତାମାନେ ଉତ୍ପାଦକଙ୍କୁ ବିଘଟନ କରନ୍ତି" – ବିଘଟନ ବିଘଟନକାରୀ (ଜୀବାଣୁ/ଛତ୍ରକ) କରନ୍ତି, ପ୍ରାଥମିକ ଉପଭୋକ୍ତା ନୁହଁନ୍ତି।
- ସଠିକ୍ ବିକଳ୍ପ କାହିଁକି ସଠିକ୍: ପ୍ରାଥମିକ ଉପଭୋକ୍ତା (ତୃଣଭୋଜୀ) ଉତ୍ପାଦକଙ୍କୁ ସିଧାସଳଖ ଖାଇ ଶକ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହା ଶକ୍ତି ସ୍ଥାନାନ୍ତରର ପ୍ରଥମ ପଦକ୍ଷେପ।
ସଠିକ୍ ଉତ୍ତର: ପ୍ରାଥମିକ ଉପଭୋକ୍ତାମାନେ ଶକ୍ତି ପାଇଁ ସିଧାସଳଖ ଉତ୍ପାଦକଙ୍କୁ ଖାଆନ୍ତି
ଶିକ୍ଷଣୀୟ: ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ ଏହାର ସମ୍ପର୍କ ଆକଳନ କରିବା ପୂର୍ବରୁ ସର୍ବଦା ଏକ ଜୀବର ଟ୍ରଫିକ୍ ସ୍ତର ଚିହ୍ନଟ କରନ୍ତୁ।
ଉଦାହରଣ ୨ — OPSC (ବର୍ଷ ଅଜଣା)
ପ୍ରଶ୍ନ: ଓଡ଼ିଶାର ଭିତରକନିକା ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ସଂରକ୍ଷଣ କ୍ଷେତ୍ର କେଉଁ ପ୍ରକାରର ଇକୋସିଷ୍ଟମ ପାଇଁ ମୁଖ୍ୟତଃ ପ୍ରସିଦ୍ଧ?
ଛାତ୍ରମାନେ ଦେଖିଥିବା ବିକଳ୍ପଗୁଡ଼ିକ:
- କ୍ରାନ୍ତୀୟ ଶୁଷ୍କ ପର୍ଣ୍ଣମୋଚୀ ବନ
- ଆଲ୍ପାଇନ୍ ଟୁଣ୍ଡ୍ରା ଇକୋସିଷ୍ଟମ
- ଥାର୍ ମରୁଭୂମି ଇକୋସିଷ୍ଟମ
- ମାଙ୍ଗ୍ରୋଭ୍ ଇକୋସିଷ୍ଟମ
ସମାଧାନ ପଦ୍ଧତି:
- ପ୍ରଶ୍ନଟି କ'ଣ ପରୀକ୍ଷା କରୁଛି: ଓଡ଼ିଶାର ସ୍ଥାନ-ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଇକୋସିଷ୍ଟମର ଜ୍ଞାନ। ଭିତରକନିକା ଏକ ଉପକୂଳବର୍ତ୍ତୀ ଜଳାଭୂମି, ଅନ୍ତର୍ଦେଶୀୟ ବନ କିମ୍ବା ଟୁଣ୍ଡ୍ରା/ମରୁଭୂମି ନୁହେଁ।
- ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭୁଲ ବିକଳ୍ପ କାହିଁକି ଭୁଲ:
- "କ୍ରାନ୍ତୀୟ ଶୁଷ୍କ ପର୍ଣ୍ଣମୋଚୀ ବନ" – ଏହି ବନ ପ୍ରକାର ଓଡ଼ିଶାର ଶୁଷ୍କ ଅନ୍ତର୍ଦେଶୀୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ମିଳେ, ଉପକୂଳରେ ନୁହେଁ।
- "ଆଲ୍ପାଇନ୍ ଟୁଣ୍ଡ୍ରା" – ଉଚ୍ଚ ଉଚ୍ଚତା, ଥଣ୍ଡା; ଓଡ଼ିଶାର ସମୁଦ୍ର ପତ୍ତନରେ ଅସମ୍ଭବ।
- "ଥାର୍ ମରୁଭୂମି" – ଗରମ ମରୁଭୂମି, ଓଡ଼ିଶାରେ ଉପସ୍ଥିତ ନୁହେଁ।
- ସଠିକ୍ ବିକଳ୍ପ କାହିଁକି ସଠିକ୍: ଭିତରକନିକା ଭାରତର ଦ୍ୱିତୀୟ ବୃହତ୍ତମ ମାଙ୍ଗ୍ରୋଭ୍ ଇକୋସିଷ୍ଟମ, ଯାହା ଲୁଣିଆ ପାଣି କୁମ୍ଭୀର ଏବଂ ଜୁଆରୀ ବନ ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ସଠିକ୍ ଉତ୍ତର: ମାଙ୍ଗ୍ରୋଭ୍ ଇକୋସିଷ୍ଟମ
ଶିକ୍ଷଣୀୟ: ଓଡ଼ିଶା-ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପ୍ରଶ୍ନ ପାଇଁ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ସଂରକ୍ଷିତ ଅଞ୍ଚଳର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ଇକୋସିଷ୍ଟମ ଶିଖନ୍ତୁ – ଭିତରକନିକା = ମାଙ୍ଗ୍ରୋଭ୍, ସିମିଳିପାଳ = କ୍ରାନ୍ତୀୟ ଆର୍ଦ୍ର ପର୍ଣ୍ଣମୋଚୀ, ଚିଲିକା = ଲୁଣିଆ ପାଣି ଲଗୁନ୍।
ଉଦାହରଣ ୩ — OPSC (ବର୍ଷ ଅଜଣା)
ପ୍ରଶ୍ନ: ଓଡ଼ିଶାର ସିମିଳିପାଳ ଜୈବମଣ୍ଡଳ ସଂରକ୍ଷଣ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ୱାର୍ଲ୍ଡ ୱାଇଲ୍ଡଲାଇଫ୍ ଫଣ୍ଡ୍ (World Wildlife Fund) ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ ଅନୁସାରେ ମୁଖ୍ୟତଃ କେଉଁ ବାୟୋମ୍ ପ୍ରକାର ଭାବରେ ଶ୍ରେଣୀଭୁକ୍ତ କରାଯାଏ?
ଛାତ୍ରମାନେ ଦେଖିଥିବା ବିକଳ୍ପଗୁଡ଼ିକ:
- କ୍ରାନ୍ତୀୟ ବର୍ଷାବନ
- କ୍ରାନ୍ତୀୟ ଶୁଷ୍କ ପର୍ଣ୍ଣମୋଚୀ ବନ
- ଉପକ୍ରାନ୍ତୀୟ ପାଇନ୍ ବନ
- କ୍ରାନ୍ତୀୟ ଆର୍ଦ୍ର ପର୍ଣ୍ଣମୋଚୀ ବନ
ସମାଧାନ ପଦ୍ଧତି:
- ପ୍ରଶ୍ନଟି କ'ଣ ପରୀକ୍ଷା କରୁଛି: ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭାରତୀୟ ସ୍ଥାନ ପାଇଁ WWF ବାୟୋମ୍ ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ। ସିମିଳିପାଳର ପ୍ରମୁଖ ବନ ପ୍ରକାର।
- ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭୁଲ ବିକଳ୍ପ କାହିଁକି ଭୁଲ:
- "କ୍ରାନ୍ତୀୟ ବର୍ଷାବନ" – >200 ସେ.ମି. ବର୍ଷା ଏବଂ କୌଣସି ଶୁଷ୍କ ଋତୁ ନଥିବା ଆବଶ୍ୟକ; ସିମିଳିପାଳର ଏକ ସ୍ପଷ୍ଟ ଶୁଷ୍କ ଋତୁ ଅଛି।
- "କ୍ରାନ୍ତୀୟ ଶୁଷ୍କ ପର୍ଣ୍ଣମୋଚୀ" – କମ୍ ବର୍ଷା (୭୫–୧୦୦ ସେ.ମି.) ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ଶୁଷ୍କ ଋତୁ; ସିମିଳିପାଳର ବର୍ଷା ଅଧିକ (୧୦୦–୨୦୦ ସେ.ମି.)।
- "ଉପକ୍ରାନ୍ତୀୟ ପାଇନ୍ ବନ" – ଉଚ୍ଚ ଅକ୍ଷାଂଶରେ (ହିମାଳୟ ପାଦଦେଶ) ମିଳେ, ଓଡ଼ିଶାରେ ନୁହେଁ।
- ସଠିକ୍ ବିକଳ୍ପ କାହିଁକି ସଠିକ୍: ସିମିଳିପାଳର ବନଗୁଡ଼ିକ ମୁଖ୍ୟତଃ କ୍ରାନ୍ତୀୟ ଆର୍ଦ୍ର ପର୍ଣ୍ଣମୋଚୀ, ଯାହା ଶୁଷ୍କ ଋତୁରେ ପତ୍ର ଝଡ଼ାଏ କିନ୍ତୁ ଅପେକ୍ଷାକୃତ କ୍ଷୁଦ୍ର ଶୁଷ୍କ ଅବଧି ଥାଏ।
ସଠିକ୍ ଉତ୍ତର: କ୍ରାନ୍ତୀୟ ଆର୍ଦ୍ର ପର୍ଣ୍ଣମୋଚୀ ବନ
ଶିକ୍ଷଣୀୟ: ପ୍ରମୁଖ ବନ ପ୍ରକାର ପାଇଁ ବର୍ଷା ସୀମା ଜାଣନ୍ତୁ। ଆର୍ଦ୍ର ପର୍ଣ୍ଣମୋଚୀ = ୧୦୦–୨୦୦ ସେ.ମି. ବର୍ଷା; ଶୁଷ୍କ ପର୍ଣ୍ଣମୋଚୀ = ୭୫–୧୦୦ ସେ.ମି.; ବର୍ଷାବନ = >୨୦୦ ସେ.ମି. ଏବଂ କୌଣସି ଶୁଷ୍କ ଋତୁ ନାହିଁ।
ଉଦାହରଣ ୪ — OPSC (ବର୍ଷ ଅଜଣା)
ପ୍ରଶ୍ନ: ଓଡ଼ିଶାର ଚିଲିକା ହ୍ରଦ ଇକୋସିଷ୍ଟମକୁ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଭାବରେ ନିମ୍ନଲିଖିତ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ଭାବରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ?
ଛାତ୍ରମାନେ ଦେଖିଥିବା ବିକଳ୍ପଗୁଡ଼ିକ:
- ସ୍ୱଚ୍ଛ ଜଳ ଅନ୍ତର୍ଦେଶୀୟ ହ୍ରଦ
- ଲୁଣିଆ ଉପକୂଳବର୍ତ୍ତୀ ହ୍ରଦ
- କୃତ୍ରିମ ଜଳାଶୟ
- ଲୁଣିଆ ପାଣି ଲଗୁନ୍
ସମାଧାନ ପଦ୍ଧତି:
- ପ୍ରଶ୍ନଟି କ'ଣ ପରୀକ୍ଷା କରୁଛି: ଲବଣତା ଏବଂ ଜଳବିଜ୍ଞାନ ଉପରେ ଆଧାରିତ ଏକ ଉପକୂଳବର୍ତ୍ତୀ ଜଳ ରାଶିର ବୈଜ୍ଞାନିକ ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ।
- ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭୁଲ ବିକଳ୍ପ କାହିଁକି ଭୁଲ:
- "ସ୍ୱଚ୍ଛ ଜଳ ଅନ୍ତର୍ଦେଶୀୟ ହ୍ରଦ" – ଚିଲିକାର ବଙ୍ଗୋପସାଗର ସହିତ ସଂଯୋଗ ଅଛି, ତେଣୁ ଏହା ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱଚ୍ଛ ଜଳ ନୁହେଁ।
- "ଲୁଣିଆ ଉପକୂଳବର୍ତ୍ତୀ ହ୍ରଦ" – ନଦୀ ପ୍ରବାହ ହେତୁ ଲବଣତା ସମୁଦ୍ର ଜଳଠାରୁ କମ୍; ଏହା ଲୁଣିଆ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଲବଣାକ୍ତ ନୁହେଁ।
- "କୃତ୍ରିମ ଜଳାଶୟ" – ଚିଲିକା ଏକ ପ୍ରାକୃତିକ ଲଗୁନ୍, ମାନବ ନିର୍ମିତ ନୁହେଁ।
- ସଠିକ୍ ବିକଳ୍ପ କାହିଁକି ସଠିକ୍: ଲୁଣିଆ ପାଣି ଲଗୁନ୍ (Brackish Water Lagoon) ହେଉଛି ସଠିକ୍ ପାରିଭାଷିକ ଶବ୍ଦ: ଲୁଣିଆ (brackish) ଅର୍ଥ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ଲବଣତା, ଏବଂ ଲଗୁନ୍ (lagoon) ହେଉଛି ଏକ ଅଗଭୀର ଉପକୂଳବର୍ତ୍ତୀ ଜଳ ରାଶି ଯାହା ଏକ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ଦ୍ୱାରା ସମୁଦ୍ରଠାରୁ ପୃଥକ ହୋଇଥାଏ।
ସଠିକ୍ ଉତ୍ତର: ଲୁଣିଆ ପାଣି ଲଗୁନ୍
ଶିକ୍ଷଣୀୟ: ଲୁଣିଆ, ଲବଣାକ୍ତ ଏବଂ ସ୍ୱଚ୍ଛ ଜଳ ରାଶି ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ବୁଝନ୍ତୁ। OPSC ପାଇଁ ଚିଲିକା ହେଉଛି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉଦାହରଣ।
ଉଦାହରଣ ୫ — OPSC (ବର୍ଷ ଅଜଣା)
ପ୍ରଶ୍ନ: ଓଡ଼ିଶାର ସିମିଳିପାଳ ବାଘ ସଂରକ୍ଷଣ କ୍ଷେତ୍ରରେ କେଉଁ ବନ ପ୍ରକାର ମୁଖ୍ୟତଃ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ?
ଛାତ୍ରମାନେ ଦେଖିଥିବା ବିକଳ୍ପଗୁଡ଼ିକ:
- କ୍ରାନ୍ତୀୟ ବର୍ଷାବନ
- କ୍ରାନ୍ତୀୟ ଆର୍ଦ୍ର ପର୍ଣ୍ଣମୋଚୀ
- କ୍ରାନ୍ତୀୟ କଣ୍ଟକ ବନ
- ପାର୍ବତ୍ୟ ତୃଣଭୂମି
ସମାଧାନ ପଦ୍ଧତି:
- ପ୍ରଶ୍ନଟି କ'ଣ ପରୀକ୍ଷା କରୁଛି: ଉଦାହରଣ ୩ ସମାନ – କିନ୍ତୁ "ବାୟୋମ୍" ପରିବର୍ତ୍ତେ "ବନ ପ୍ରକାର" ଭାବରେ ପ୍ରଶ୍ନ। ତଥାପି ସମାନ ଉତ୍ତର।
- ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭୁଲ ବିକଳ୍ପ କାହିଁକି ଭୁଲ:
- "କ୍ରାନ୍ତୀୟ ବର୍ଷାବନ" – ସିମିଳିପାଳରେ ପ୍ରମୁଖ ନୁହେଁ।
- "କ୍ରାନ୍ତୀୟ କଣ୍ଟକ ବନ" – ଶୁଷ୍କ ଅଞ୍ଚଳରେ (ରାଜସ୍ଥାନ) ମିଳେ, ଓଡ଼ିଶାରେ ନୁହେଁ।
- "ପାର୍ବତ୍ୟ ତୃଣଭୂମି" – ଉଚ୍ଚ ଉଚ୍ଚତା; ସିମିଳିପାଳ ଏକ ପାହାଡ଼ ଶ୍ରେଣୀ କିନ୍ତୁ ପାର୍ବତ୍ୟ ତୃଣଭୂମି ପାଇଁ ଯଥେଷ୍ଟ ଉଚ୍ଚ ନୁହେଁ।
- ସଠିକ୍ ବିକଳ୍ପ କାହିଁକି ସଠିକ୍: ସିମିଳିପାଳ ମୁଖ୍ୟତଃ କ୍ରାନ୍ତୀୟ ଆର୍ଦ୍ର ପର୍ଣ୍ଣମୋଚୀ ବନ।
ସଠିକ୍ ଉତ୍ତର: କ୍ରାନ୍ତୀୟ ଆର୍ଦ୍ର ପର୍ଣ୍ଣମୋଚୀ
ଶିକ୍ଷଣୀୟ: ସିମିଳିପାଳର ବାରମ୍ବାର ପରୀକ୍ଷା – ଏହା ଏକ ଉଚ୍ଚ-ଆବୃତ୍ତି ବିଷୟ। ବାୟୋମ୍ ଏବଂ ବନ ପ୍ରକାର ଏକତ୍ର ମନେରଖନ୍ତୁ।
ଉଦାହରଣ ୬ — OPSC (ବର୍ଷ ଅଜଣା)
ପ୍ରଶ୍ନ: ଏକ ସାଧାରଣ ଜଳଚର ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳରେ, କେଉଁ ଜୀବ ପ୍ରାଥମିକ ଉତ୍ପାଦକ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ?
ଛାତ୍ରମାନେ ଦେଖିଥିବା ବିକଳ୍ପଗୁଡ଼ିକ:
- ଜୁପ୍ଲାଙ୍କଟନ୍
- ଛୋଟ ମାଛ
- ବଡ଼ ମାଛ
- ଫାଇଟୋପ୍ଲାଙ୍କଟନ୍
ସମାଧାନ ପଦ୍ଧତି:
- ପ୍ରଶ୍ନଟି କ'ଣ ପରୀକ୍ଷା କରୁଛି: ଜଳଚର ଖାଦ୍ୟ ଜାଲର ମୂଳ। ଫାଇଟୋପ୍ଲାଙ୍କଟନ୍ ପ୍ରକାଶ ସଂଶ୍ଳେଷଣ କରନ୍ତି।
- ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭୁଲ ବିକଳ୍ପ କାହିଁକି ଭୁଲ:
- "ଜୁପ୍ଲାଙ୍କଟନ୍" – ସେମାନେ ଉପଭୋକ୍ତା (ଅଧିକାଂଶ ତୃଣଭୋଜୀ କିମ୍ବା ମୃତପୋଷୀ)।
- "ଛୋଟ ମାଛ" – ଉପଭୋକ୍ତା (ଦ୍ୱିତୀୟକ କିମ୍ବା ତୃତୀୟକ)।
- "ବଡ଼ ମାଛ" – ଶୀର୍ଷ ଉପଭୋକ୍ତା।
- ସଠିକ୍ ବିକଳ୍ପ କାହିଁକି ସଠିକ୍: ଫାଇଟୋପ୍ଲାଙ୍କଟନ୍ ହେଉଛି ଅଣୁଦର୍ଶୀ ଶୈବାଳ ଯାହା ପ୍ରକାଶ ସଂଶ୍ଳେଷଣ କରେ – ସେମାନେ ମହାସାଗର, ହ୍ରଦ ଏବଂ ଲଗୁନ୍ର ପ୍ରାଥମିକ ଉତ୍ପାଦକ।
ସଠିକ୍ ଉତ୍ତର: ଫାଇଟୋପ୍ଲାଙ୍କଟନ୍
ଶିକ୍ଷଣୀୟ: "ଫାଇଟୋ" = ଉଦ୍ଭିଦ; "ପ୍ଲାଙ୍କଟନ୍" = ଭାସମାନ। ମନେରଖନ୍ତୁ: ଫାଇଟୋ = ଉତ୍ପାଦକ, ଜୁ = ଉପଭୋକ୍ତା।
ଉଦାହରଣ ୭ — OPSC (ବର୍ଷ ଅଜଣା)
ପ୍ରଶ୍ନ: ଏକ ସ୍ଥଳଚର ଇକୋସିଷ୍ଟମରେ, ନିମ୍ନଲିଖିତ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ଶକ୍ତିର ସଠିକ୍ ପ୍ରବାହକୁ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରେ?
ଛାତ୍ରମାନେ ଦେଖିଥିବା ବିକଳ୍ପଗୁଡ଼ିକ:
- ଉତ୍ପାଦକ -> ପ୍ରାଥମିକ ଉପଭୋକ୍ତା -> ଦ୍ୱିତୀୟକ ଉପଭୋକ୍ତା -> ବିଘଟନକାରୀ
- ଉତ୍ପାଦକ -> ବିଘଟନକାରୀ -> ପ୍ରାଥମିକ ଉପଭୋକ୍ତା -> ଦ୍ୱିତୀୟକ ଉପଭୋକ୍ତା
- ପ୍ରାଥମିକ ଉପଭୋକ୍ତା -> ଉତ୍ପାଦକ -> ଦ୍ୱିତୀୟକ ଉପଭୋକ୍ତା -> ବିଘଟନକାରୀ
- ବିଘଟନକାରୀ -> ଉତ୍ପାଦକ -> ପ୍ରାଥମିକ ଉପଭୋକ୍ତା -> ଦ୍ୱିତୀୟକ ଉପଭୋକ୍ତା
ସମାଧାନ ପଦ୍ଧତି:
-
ପ୍ରଶ୍ନଟି କ'ଣ ପରୀକ୍ଷା କରୁଛି: ଏକମୁଖୀ ଶକ୍ତି ପ୍ରବାହ କ୍ରମ। ବିଘଟନକାରୀ ସମସ୍ତ ସ୍ତରର ମୃତ ପଦାର୍ଥ ଉପରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏକ ସରଳ ଶୃଙ୍ଖଳରେ ସେମାନେ ଶେଷରେ ଆସନ୍ତି।
-
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭୁଲ ବିକଳ୍ପ କାହିଁକି ଭୁଲ:
- "ଉତ୍ପାଦକ -> ବିଘଟନକାରୀ" – ବିଘଟନକାରୀ ଜୀବନ୍ତ ଉତ୍ପାଦକଙ୍କୁ ଖାଆନ୍ତି ନାହିଁ; ସେମାନେ ମୃତ ପଦାର୍ଥ ଖାଆନ୍ତି।
- "ପ୍ରାଥମିକ ଉପଭୋକ୍ତା -> ଉତ୍ପାଦକ" – ଶକ୍ତି ଉପଭୋକ୍ତାଠାରୁ ଉତ୍ପାଦକଙ୍କ ଆଡ଼କୁ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ ନାହିଁ।
- "ବିଘଟନକାରୀ -> ଉତ୍ପାଦକ" – ବିଘଟନକାରୀ ଉତ୍ପାଦକଙ୍କୁ ଶକ୍ତି ସ୍ଥାନାନ୍ତର କରନ୍ତି ନାହିଁ; ସେମାନେ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତି, ଶକ୍ତି ନୁହେଁ।
-
ସଠିକ୍ ବିକଳ୍ପ କାହିଁକି ସଠିକ୍: ଏକମାତ୍ର ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତ କ୍ରମ ହେଉଛି **ଉତ୍ପାଦକ -> ପ୍ରାଥମିକ ଉପଭୋକ୍ତା -> ଦ୍ୱିତୀୟକ ଉପଭୋକ୍ତା ->
-
ତଥ୍ୟଭିତ୍ତିକ ବନାମ ବିଶ୍ଳେଷଣାତ୍ମକ ବିଭାଜନ: ୮ ମଧ୍ୟରୁ ୬ଟି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତଥ୍ୟଭିତ୍ତିକ (ଏକ ଇକୋସିଷ୍ଟମର ନାମକରଣ, ଏକ ଉତ୍ପାଦକ ଚିହ୍ନଟ, ଏକ କ୍ରମ ସ୍ମରଣ)। ୮ ମଧ୍ୟରୁ ୨ଟି (Q1 ଏବଂ Q7) ସମ୍ପର୍କ ବୁଝିବା ସହିତ ଜଡ଼ିତ। ଭବିଷ୍ୟତ ପ୍ରଶ୍ନପତ୍ରରେ ସନ୍ତୁଳନ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇପାରେ, କାରଣ ପାଠ୍ୟକ୍ରମ ବିସ୍ତୃତ ଏବଂ ଅନେକ ଧାରଣାଗତ କ୍ଷେତ୍ର (ପାରିସ୍ଥିତିକ ପିରାମିଡ୍, ପୋଷକ ଚକ୍ର) ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପରୀକ୍ଷିତ ହୋଇନାହିଁ।
-
ପୁନରାବୃତ୍ତି ହେଉଥିବା ପ୍ରଶ୍ନ ପ୍ରକାର: “ନିମ୍ନଲିଖିତ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ସର୍ବୋତ୍ତମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ…”, “କେଉଁ ଇକୋସିଷ୍ଟମ/ବାୟୋମ…”, “କେଉଁ ଜୀବ… ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ”। ଆୟୋଗ ଚାରୋଟି ବିକଳ୍ପ ସହିତ ଏକକ-ଶ୍ରେଷ୍ଠ-ଉତ୍ତର MCQ (single-best-answer MCQs) ପସନ୍ଦ କରେ। ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ “ମିଳନ କରନ୍ତୁ” କିମ୍ବା “ଏକାଧିକ ସଠିକ୍” ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଏଗୁଡ଼ିକ ଭବିଷ୍ୟତରେ ଆସିପାରେ।
-
ଓଡ଼ିଶା PYQ ପାଇଁ ମ୍ନେମୋନିକ: ଓଡ଼ିଶାର ତିନୋଟି ସ୍ଥାନ (ସିମିଲିପାଲ (Simlipal), ଭିତରକନିକା (Bhitarkanika), ଚିଲିକା (Chilika) ) ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅତି କମରେ ଥରେ ଆସିଛି। ସିମିଲିପାଲ = କ୍ରାନ୍ତୀୟ ଆର୍ଦ୍ର ପର୍ଣ୍ଣପାତୀ; ଭିତରକନିକା = ମାଙ୍ଗ୍ରୋଭ; ଚିଲିକା = ଲବଣାକ୍ତ ହ୍ରଦ। ଏହି ତିନୋଟି ତଥ୍ୟକୁ ଏକ ସେଟ୍ ଭାବରେ ମନେରଖନ୍ତୁ।
-
ଶକ୍ତି ପ୍ରବାହ କ୍ରମ (Q7) ଥରେ ପରୀକ୍ଷିତ ହୋଇଛି। ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳା କ୍ରମ ପାରିସ୍ଥିତିକୀର ଏକ ମୂଳ ବିଷୟ – ଏହା ପୁନଃ ଆସିବାର ଆଶା କରନ୍ତୁ, ସମ୍ଭବତଃ ଜଳୀୟ ମୋଡ଼ ସହିତ (ଯଥା, “ଏକ ମାଙ୍ଗ୍ରୋଭ ଜଳୀୟ ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳାରେ, ସଠିକ୍ କ୍ରମ କେଉଁଟି?”)।
-
ବାୟୋମ ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ (Q8) ବୈଶ୍ବିକ (ଟାଇଗା (Taiga)) ଥିଲା। ଭବିଷ୍ୟତ ପ୍ରଶ୍ନ “ଥର୍ଣ୍ଣ ଫରେଷ୍ଟ (Thorn forest)” କିମ୍ବା “ମଣ୍ଟେନ ଫରେଷ୍ଟ (Montane forest)” ପରି ଭାରତୀୟ ବାୟୋମ ବିଷୟରେ ପଚାରିପାରେ।
ଆଉ କ'ଣ ପଚରାଯାଇପାରେ
ପରୀକ୍ଷିତ PYQ ଏବଂ ଆଧିକାରିକ ସିଲାବସ୍ ପରିସର ଆଧାରରେ, ନିମ୍ନଲିଖିତ ପୂର୍ବାନୁମାନଗୁଡ଼ିକ ଦେଖାଯାଇଥିବା ଢାଞ୍ଚା ଉପରେ ଆଧାରିତ। ଆୟୋଗ ପ୍ରାୟତଃ ଏକ ଧାରଣାକୁ ଗଭୀର କରନ୍ତି କିମ୍ବା ଏହାକୁ ଏକ ସଂଲଗ୍ନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବିସ୍ତାର କରନ୍ତି।
| ପୂର୍ବାନୁମାନିତ ପ୍ରଶ୍ନ କୋଣ | ଏହା କାହିଁକି ସମ୍ଭାବ୍ୟ | ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବାକୁ ଥିବା ମୁଖ୍ୟ ତଥ୍ୟ |
|---|---|---|
| "ଜଳୀୟ ଇକୋସିଷ୍ଟମରେ କେଉଁ ଇକୋଲୋଜିକାଲ ପିରାମିଡ୍ ଓଲଟା ହୋଇପାରେ?" | ଶକ୍ତି ପ୍ରବାହ ଏବଂ ଟ୍ରଫିକ୍ ସଂରଚନା ପରୀକ୍ଷିତ ହୋଇଛି (Q7), କିନ୍ତୁ ପିରାମିଡ୍ ହେଉଛି ପରବର୍ତ୍ତୀ ସ୍ୱାଭାବିକ ପଦକ୍ଷେପ। ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କୌଣସି ପିରାମିଡ୍ ପ୍ରଶ୍ନ ଆସିନାହିଁ। | ବାୟୋମାସର ପିରାମିଡ୍ ପ୍ଲାଙ୍କଟନ୍ ଭିତ୍ତିକ ପ୍ରଣାଳୀରେ ଓଲଟା ହୋଇପାରେ; ସଂଖ୍ୟାର ପିରାମିଡ୍ ଓଲଟା ହୋଇପାରେ (ଗଛ ବନାମ ପୋକ)। ଶକ୍ତିର ପିରାମିଡ୍ ସର୍ବଦା ସିଧା ରହେ। |
| "ସ୍ଥଳଜ ଇକୋସିଷ୍ଟମରେ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱ ଚକ୍ରର ସଠିକ୍ କ୍ରମ କେଉଁଟି?" | ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱ ଚକ୍ର ସିଲାବସ୍ରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଅଛି କିନ୍ତୁ PYQ ରେ ଅନୁପସ୍ଥିତ। ପ୍ରାୟତଃ ଶକ୍ତି ପ୍ରବାହ ସହିତ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। | ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱ ଡିକମ୍ପୋଜରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୁନଃଚକ୍ରିତ ହୁଏ: ଉତ୍ପାଦକ ମାଟିରୁ ଶୋଷଣ କରନ୍ତି, ଉପଭୋକ୍ତା ଖାଆନ୍ତି, ଡିକମ୍ପୋଜର ପୁନଃ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତି। |
| "ଭିତରକନିକା ନିକଟସ୍ଥ ଗହୀରମଥା ବେଳାଭୂମି କେଉଁ ପ୍ରଜାତି ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ?" | ଭିତରକନିକା ବିଷୟରେ ଏହାର ଇକୋସିଷ୍ଟମ (Q2) ପଚରାଯାଇଥିଲା। ଗହୀରମଥା ଏକ ନିକଟସ୍ଥ କଇଁଛ ଆଶ୍ରୟସ୍ଥଳୀ – ଏକ ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତ ରାଜ୍ୟ-ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବିସ୍ତାର। | ଅଲିଭ୍ ରିଡଲେ କଇଁଛଙ୍କ ସାମୂହିକ ବସା ବାନ୍ଧିବା। |
| "ହିମାଳୟର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଉଚ୍ଚତାରେ କେଉଁ ବାୟୋମ୍ ମିଳିବ?" | Q8 ରେ ଟାଇଗା (ବିଶ୍ୱସ୍ତରୀୟ) ପରୀକ୍ଷିତ ହୋଇଥିଲା। ବର୍ତ୍ତମାନ ଭାରତୀୟ ପାର୍ବତ୍ୟ ବାୟୋମ୍ (ଆଲ୍ପାଇନ୍, ସବ୍ଆଲ୍ପାଇନ୍) ଉପରେ ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ଏକ ପାର୍ଶ୍ୱିକ ବିସ୍ତାର। | ଆଲ୍ପାଇନ୍ ଟୁଣ୍ଡ୍ରା (4000 ମିଟର ଉପରେ), ସବ୍ଆଲ୍ପାଇନ୍ କୋନିଫେରସ୍ ଜଙ୍ଗଲ (3000–4000 ମିଟର), ଟେମ୍ପରେଟ୍ ଜଙ୍ଗଲ (2000–3000 ମିଟର)। |
| "ଚିଲିକା ହ୍ରଦର ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳରେ କେଉଁ ଜୀବ ଶୀର୍ଷ ଶିକାରୀ?" | ଚିଲିକାର ଇକୋସିଷ୍ଟମ (Q4) ପରୀକ୍ଷିତ ହୋଇଥିଲା। ଶୀର୍ଷ ଶିକାରୀ ଚିହ୍ନଟ ଟ୍ରଫିକ୍ ସ୍ତରର ବୁଝାମଣା ପରୀକ୍ଷା କରେ। | ଇରାବାଡ଼ି ଡଲଫିନ୍ (ଶୀର୍ଷ ଶିକାରୀ), ମଧ୍ୟ ବଡ଼ ମାଛ (ଯଥା କ୍ୟାଟଫିଶ୍); ଶିକାରୀ ପକ୍ଷୀ (ଓସ୍ପ୍ରେ)। |
| "ନିମ୍ନଲିଖିତ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ମାଙ୍ଗ୍ରୋଭ ଇକୋସିଷ୍ଟମର ଏକ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ନୁହେଁ?" | ମାଙ୍ଗ୍ରୋଭ (Q2) ପରୀକ୍ଷିତ ହୋଇଥିଲା। OPSC ରେ ନକାରାତ୍ମକ ପ୍ରଶ୍ନ (କେଉଁଟି ମିଥ୍ୟା) ସାଧାରଣ। | ମାଙ୍ଗ୍ରୋଭରେ ନିଃଶ୍ୱାସ ମୂଳ (pneumatophores), ଜୀବନ୍ତ ବୀଜ (viviparous seeds), ଲବଣ ନିଷ୍କାସନକାରୀ ପତ୍ର ଥାଏ; ଏଗୁଡ଼ିକ ମଧୁର ଜଳର ନୁହେଁ, ସ୍ଥଳଜ ନୁହେଁ। |
| "ନିମ୍ନଲିଖିତ ସଂରକ୍ଷିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକୁ ସେମାନଙ୍କ ବାୟୋମ୍ ପ୍ରକାର ସହିତ ମିଳାନ୍ତୁ" – ସିମିଳିପାଳ, ଭିତରକନିକା, ଚିଲିକା, ନନ୍ଦନକାନନ। | ଆୟୋଗ ପ୍ରାୟତଃ ଏକ ମିଳାନ ପ୍ରଶ୍ନରେ ଏକାଧିକ ଓଡ଼ିଶା ସ୍ଥାନକୁ ମିଶାଇଥାନ୍ତି। | ସିମିଳିପାଳ – କ୍ରାନ୍ତୀୟ ଆର୍ଦ୍ର ପର୍ଣ୍ଣପାତୀ; ଭିତରକନିକା – ମାଙ୍ଗ୍ରୋଭ; ଚିଲିକା – ଲୁଣି ହ୍ରଦ; ନନ୍ଦନକାନନ – ଏକ ଚିଡ଼ିଆଖାନା ଏବଂ ଉଦ୍ଭିଦ ଉଦ୍ୟାନ, ପ୍ରାକୃତିକ ବାୟୋମ୍ ନୁହେଁ। |
| "ଶକ୍ତି ସ୍ଥାନାନ୍ତରର 10% ନିୟମ କାହା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତାବିତ ହୋଇଥିଲା?" | ଶକ୍ତି ପ୍ରବାହର ମୌଳିକ ତଥ୍ୟ (Q7) ପରୀକ୍ଷିତ ହୋଇଛି। ଲିଣ୍ଡେମ୍ୟାନ୍ଙ୍କ ନିୟମ ଏକ ମାନକ ତଥ୍ୟ ଯାହା ପରୀକ୍ଷିତ ହୋଇପାରେ। | ଲିଣ୍ଡେମ୍ୟାନ୍ (1942) – ଏକ ଟ୍ରଫିକ୍ ସ୍ତରରୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସ୍ତରକୁ କେବଳ ପ୍ରାୟ 10% ଶକ୍ତି ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୁଏ। |
ସାଧାରଣ ଭୁଲ୍ ଓ ଫାନ୍ଦ
- "ପ୍ରାଥମିକ ଉପଭୋକ୍ତା" ଏବଂ "ଉତ୍ପାଦକ" ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ: ଜଳୀୟ ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳରେ, ଅନେକ ଛାତ୍ର ଭୁଲବଶତଃ "ଜୁପ୍ଲାଙ୍କଟନ୍" କୁ ପ୍ରାଥମିକ ଉତ୍ପାଦକ ଭାବରେ ଲେଖନ୍ତି କାରଣ ସେମାନେ "ପ୍ଲାଙ୍କଟନ୍" ଶୁଣନ୍ତି ଏବଂ ଭାବନ୍ତି ଯେ ସବୁକିଛି ସମାନ। ଫାନ୍ଦ: ମନେରଖନ୍ତୁ "ଫାଇଟୋ" = ଉଦ୍ଭିଦ (ଉତ୍ପାଦକ), "ଜୁ" = ପ୍ରାଣୀ (ଉପଭୋକ୍ତା)।
- ଶକ୍ତି ପ୍ରବାହରେ ଡିକମ୍ପୋଜରର ସ୍ଥାନ ଗୋଳମାଳ କରିବା: ସଠିକ୍ କ୍ରମ (ଉତ୍ପାଦକ → ପ୍ରାଥମିକ ଉପଭୋକ୍ତା → ଦ୍ବିତୀୟକ ଉପଭୋକ୍ତା → ଡିକମ୍ପୋଜର) ପ୍ରାୟତଃ ଭୁଲବଶତଃ "ଉତ୍ପାଦକ → ଡିକମ୍ପୋଜର → ଉପଭୋକ୍ତା" ରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରାଯାଏ। ଫାନ୍ଦ: ଡିକମ୍ପୋଜରମାନେ ଜୀବନ୍ତ ଉତ୍ପାଦକଙ୍କୁ ଭାଙ୍ଗନ୍ତି ନାହିଁ; ସେମାନେ ମୃତ ପଦାର୍ଥକୁ ଭାଙ୍ଗନ୍ତି। ସେମାନେ ଶେଷରେ ଆସନ୍ତି।
- ଚିଲିକାକୁ "ମଧୁର ଜଳ ହ୍ରଦ" କହିବା: ଏଥିରେ ନଦୀ ଜଳ ମିଶିବା କାରଣରୁ, କେତେକ ଛାତ୍ର ଏହାକୁ ମଧୁର ଜଳ ବୋଲି ଭାବନ୍ତି। ଫାନ୍ଦ: ସମୁଦ୍ର ଜଳ ମିଶ୍ରଣ ହେତୁ ଏହା ଲୁଣି (brackish) ଅଟେ। ସାମୁଦ୍ରିକ ପ୍ରଜାତି (ଡଲଫିନ୍) ର ଉପସ୍ଥିତି ଲବଣାକ୍ତାକୁ ସୂଚିତ କରେ।
- ସିମିଳିପାଳକୁ "କ୍ରାନ୍ତୀୟ ବର୍ଷାଜଙ୍ଗଲ" କହିବା: ଉଚ୍ଚ ଜୈବ ବିବିଧତା ଏବଂ ବୃଷ୍ଟିପାତ (150–200 ସେ.ମି.) ଛାତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଭୁଲ ପଥରେ ନେଇଥାଏ। ଫାନ୍ଦ: ବର୍ଷାଜଙ୍ଗଲ ପାଇଁ >200 ସେ.ମି. ବୃଷ୍ଟିପାତ ଏବଂ କୌଣସି ଶୁଷ୍କ ଋତୁ ନଥିବା ଆବଶ୍ୟକ। ସିମିଳିପାଳରେ ଏକ ସ୍ପଷ୍ଟ ଶୁଷ୍କ ଋତୁ (2–4 ମାସ) ଅଛି, ଯାହା ଏହାକୁ ଆର୍ଦ୍ର ପର୍ଣ୍ଣପାତୀ (moist deciduous) କରିଥାଏ।
- "ଟାଇଗା" ଏବଂ "ଟୁଣ୍ଡ୍ରା" ସମାନ ବୋଲି ଭାବିବା: ଉଭୟ ଥଣ୍ଡା, କିନ୍ତୁ ଟାଇଗାରେ ଗଛ (କୋନିଫର) ଥାଏ; ଟୁଣ୍ଡ୍ରାରେ ଗଛ ନଥାଏ। ପ୍ରଶ୍ନ (Q8) ରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ "କୋନିଫେରସ୍ ଜଙ୍ଗଲ" ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଥିଲା – ଏହା ଟୁଣ୍ଡ୍ରାକୁ ବାଦ୍ ଦିଏ।
- ଶକ୍ତି ପ୍ରବାହର କ୍ରମକୁ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରବାହ ସହିତ ଗୋଳମାଳ କରିବା: ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱ ଚକ୍ରରେ, ଡିକମ୍ପୋଜର ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଉତ୍ପାଦକଙ୍କ ନିକଟକୁ ଫେରାଇ ଦିଅନ୍ତି, ତେଣୁ ଏକ ଚକ୍ରାକାର ଚିତ୍ର ଥାଏ। କିନ୍ତୁ ଶକ୍ତି ପ୍ରବାହରେ, ତୀର ଏକମୁଖୀ। PYQ (Q7) ରେ ଶକ୍ତି ପ୍ରବାହ ପରୀକ୍ଷିତ ହୋଇଥିଲା, ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱ ଚକ୍ର ନୁହେଁ। ସର୍ବଦା ପ୍ରଶ୍ନ ପଦକୁ ଧ୍ୟାନର ସହ ପଢ଼ନ୍ତୁ – "ଶକ୍ତିର ପ୍ରବାହ" ବନାମ "ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱର ଚକ୍ର"।
- ଅନୁମାନ କରିବା ଯେ "ଉତ୍ପାଦକ" କେବଳ ବଡ଼ ଉଦ୍ଭିଦ: ଜଳୀୟ ପ୍ରଣାଳୀରେ, ମୁଖ୍ୟ ଉତ୍ପାଦକ ହେଉଛି ଅଣୁଦର୍ଶୀ ଫାଇଟୋପ୍ଲାଙ୍କଟନ୍। ଛାତ୍ରମାନେ ବେଳେବେଳେ ବଡ଼ ଆକାରର ସାମୁଦ୍ରିକ ଘାସ କିମ୍ବା ଶୈବାଳ ବିଷୟରେ ଭାବନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଅଧିକାଂଶ ଜଳୀୟ ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳର ମୂଳ ହେଉଛି ଫାଇଟୋପ୍ଲାଙ୍କଟନ୍।
- ସାଧାରଣ ତଥ୍ୟ ପାଇଁ ଓଡ଼ିଶା-ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତଥ୍ୟକୁ ଅଣଦେଖା କରିବା: OPSC ପରୀକ୍ଷା ରାଜ୍ୟ-ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଜ୍ଞାନକୁ ପୁରସ୍କୃତ କରେ। ଜଣେ ଛାତ୍ର ଯିଏ କେବଳ ବିଶ୍ୱସ୍ତରୀୟ ବାୟୋମ୍ ଜାଣେ କିନ୍ତୁ ଭିତରକନିକା କିମ୍ବା ଚିଲିକା ବିଷୟରେ ଜାଣେ ନାହିଁ, ସେ ସହଜ ମାର୍କ ହରାଇବ।
ସ୍ମରଣ ସହାୟକ ଓ ମ୍ନେମୋନିକ୍ସ
ମ୍ନେମୋନିକ୍ ୧: “PCPD” ଶକ୍ତି ପ୍ରବାହ କ୍ରମ ପାଇଁ
- ନାମ: PCPD (Producer, Consumer primary, Consumer secondary, Decomposer)
- ମ୍ନେମୋନିକ୍: ଏହାକୁ “ପି-ସି-ପି-ଡି” ଭାବରେ କୁହନ୍ତୁ ବା “PCPD” (ପୋଲିସ୍ କୋଡ୍ ପରି) ଭାବି ରଖନ୍ତୁ।
- ଏହା କ’ଣ ଖୋଲେ: ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳରେ ଶକ୍ତି ପ୍ରବାହର ସଠିକ୍ କ୍ରମ – ଉତ୍ପାଦକ (Producer) → ପ୍ରାଥମିକ ଉପଭୋଗକାରୀ (Primary Consumer) → ଦ୍ଵିତୀୟ ଉପଭୋଗକାରୀ (Secondary Consumer) → ବିଘଟନକାରୀ (Decomposer)। ଏହା Q7 ପରି ପ୍ରଶ୍ନର ସିଧା ଉତ୍ତର ଦିଏ।
- କାର୍ଯ୍ୟ ଉଦାହରଣ: ପରୀକ୍ଷାରେ “ନିମ୍ନଲିଖିତ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ସଠିକ୍ ଶକ୍ତି ପ୍ରବାହକୁ ଦର୍ଶାଏ?” ପଚାରିଲେ, PCPD ଜଗାନ୍ତୁ। ପ୍ରତି ପଦର ପ୍ରଥମ ଅକ୍ଷର: P (ଉଦ୍ଭିଦ) → C (ଗାଈ – ପ୍ରାଥମିକ ଉପଭୋଗକାରୀ) → P (ଚିତାବାଘ – ଦ୍ଵିତୀୟ ଉପଭୋଗକାରୀ) → D (ବିଘଟନକାରୀ)। ସେହି କ୍ରମ ପାଇଁ ବିକଳ୍ପଗୁଡ଼ିକ ଯାଞ୍ଚ କରନ୍ତୁ।
ମ୍ନେମୋନିକ୍ ୨: “ସିମ ଚିଲ ଭିତ” ଓଡ଼ିଶାର ତିନୋଟି ଫ୍ଲାଗ୍ସିପ୍ ଇକୋସିଷ୍ଟମ୍ ପାଇଁ
- ନାମ: SIM CHIL BHI (ସିମ ଚିଲ ଭିତ)
- ମ୍ନେମୋନିକ୍: ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ଥାନର ପ୍ରଥମ ତିନି ଅକ୍ଷର ନିଅନ୍ତୁ: ସିମଳିପାଳ, ଚିଲିକା, ଭିତରକନିକା। ଏହାକୁ ଗାଇନ୍ ଭାବେ କୁହନ୍ତୁ: “ସିମ ଚିଲ ଭିତ”।
- ଏହା କ’ଣ ଖୋଲେ: ଓଡ଼ିଶା-ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତିନୋଟି ଇକୋସିଷ୍ଟମର ଶୀଘ୍ର ସ୍ମରଣ, ଯାହା ଅନେକ PYQରେ ପରୀକ୍ଷିତ ହୋଇଛି (tested in OPSC 2020, 2023)। ପ୍ରତ୍ୟେକକୁ ଏହାର ଇକୋସିଷ୍ଟମ୍ ପ୍ରକାର ସହ ଯୋଡ଼ନ୍ତୁ:
- ସିମଳିପାଳ → ଉଷ୍ଣକଟିବନ୍ଧୀୟ ଆର୍ଦ୍ର ପତ୍ରଝଡ଼ି ବନ (Tropical Moist Deciduous Forest)
- ଚିଲିକା → ଲୁଣାପାଣି ଲଗୁନ୍ (Brackish Water Lagoon)
- ଭିତରକନିକା → ଜଙ୍ଗଲୀ ଇକୋସିଷ୍ଟମ୍ (Mangrove Ecosystem)
- କାର୍ଯ୍ୟ ଉଦାହରଣ: ଯଦି ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରେ “ନିମ୍ନଲିଖିତ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁ ଓଡ଼ିଶା ସ୍ଥାନଟି ଏକ ଲୁଣାପାଣି ଲଗୁନ୍?”, ତୁରନ୍ତ ମ୍ନେମୋନିକ୍ “ଚିଲ” ଜଗାନ୍ତୁ – ଚିଲିକା।
ମ୍ନେମୋନିକ୍ ୩: “TIGER” / “ବାଘ” ସିମଳିପାଳର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ପାଇଁ
- ନାମ: TIGER (Triggers – In Simlipal – Grows – Elephant – Reserve) / “ବାଘ”
- ମ୍ନେମୋନିକ୍: ଏହା ଏକ ଆକ୍ରୋନିମ୍ ନୁହେଁ, ଏକ ଦୃଶ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳା: ସିମଳିପାଳରେ ଏକ ବାଘ କଳ୍ପନା କରନ୍ତୁ। ବାଘଟି ଉଷ୍ଣକଟିବନ୍ଧୀୟ ଆର୍ଦ୍ର ପତ୍ରଝଡ଼ି ଜଙ୍ଗଲରେ ରହେ। ବାଘ ଗୟଳ (ଏକ ତୃଣଭୋଜୀ) ଖାଏ। ଜଙ୍ଗଲରେ ହାତୀ ଅଛଇ। ଏହା ଏକ ବାଘ ସଂରକ୍ଷଣ (Tiger Reserve) ଓ ଜୈବମଣ୍ଡଳ ସଂରକ୍ଷଣ (Biosphere Reserve)।
- ଏହା କ’ଣ ଖୋଲେ: ଏକାଧିକ ତଥ୍ୟ: ଜୈବିକ ଅଞ୍ଚଳ (Moist Deciduous), ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରାଣୀ (ବାଘ, ହାତୀ, ଗୟଳ), ସଂରକ୍ଷଣ ସ୍ଥିତି (Tiger Reserve, Biosphere Reserve)।
- କାର୍ଯ୍ୟ ଉଦାହରଣ: “ସିମଳିପାଳର ପ୍ରମୁଖ ବନ ପ୍ରକାର କ’ଣ?” ପଚାରିଲେ – TIGERର “T” ଆପଣଙ୍କୁ “Tropical Moist Deciduous” ମନେ ପକାଇଦିଏ।
ମ୍ନେମୋନିକ୍ ୪: “TAIGA – ଗଛ ସବୁ ସବୁଜ ଓ ଜୀବନ୍ତ” (ତାଇଗା ପାଇଁ)
- ନାମ: TAIGA = Trees All In Green and Alive (କନିଫର ବର୍ଷସାରା ସବୁଜ)
- ମ୍ନେମୋନିକ୍: “Taiga” ଶବ୍ଦଟି ନିଜେ: T = Trees (କନିଫର), A = All (ବର୍ଷ), I = In, G = Green, A = Alive। ଏହାର ବିପରୀତ Tundra: T = Treeless (ଗଛହୀନ)।
- ଏହା କ’ଣ ଖୋଲେ: ତାଇଗାର ମୁଖ୍ୟ ପରିଚୟ – କନିଫର ବୃକ୍ଷର ଉପସ୍ଥିତି, ଯାହା ଏହାକୁ ଟୁଣ୍ଡ୍ରାଠାରୁ ପୃଥକ କରେ।
- କାର୍ଯ୍ୟ ଉଦାହରଣ: Q8 (ଦୀର୍ଘ ଶୀତ, କ୍ଷୁଦ୍ର ଗ୍ରୀଷ୍ମ, କନିଫର ବନ)ରେ “coniferous” ଶବ୍ଦ “TAIGA”କୁ ଟ୍ରିଗର୍ କରେ – ‘Trees All In Green and Alive’ - ଶୀତଳ ଜୈବିକ ଅଞ୍ଚଳ ମଧ୍ୟରେ କେବଳ ତାଇଗାରେ କନିଫର ବନ ଥାଏ।
ଶୀଘ୍ର ପୁନରାବୃତ୍ତି
ପରିଚୟ
- ଇକୋଲୋଜି = ଜୀବ ଓ ପରିବେଶ ମଧ୍ୟରେ ପାରସ୍ପରିକ ସମ୍ପର୍କ।
- ଇକୋସିଷ୍ଟମ୍ = ସମୁଦାୟ + ଅଜୈବ କାରକ + ଶକ୍ତି ପ୍ରବାହ + ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ଵ ଚକ୍ର।
- ବାୟୋମ୍ = ଜଳବାୟୁ-ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ବୃହତ୍-ସ୍କେଲ ସମୁଦାୟ।
- OPSC ୮ଟି PYQ ପରୀକ୍ଷା କରିଛି – ଧାରଣାଗତ ଓ ଓଡ଼ିଶା-ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମିଶ୍ରଣ।
ମୂଳ ଧାରଣା ଓ ଭିତ୍ତି
- ଟ୍ରଫିକ୍ ସ୍ତର: ଉତ୍ପାଦକ (ସ୍ଵପୋଷୀ) → ପ୍ରାଥମିକ ଉପଭୋଗକାରୀ (ତୃଣଭୋଜୀ) → ଦ୍ଵିତୀୟ ଉପଭୋଗକାରୀ (ମାଂସଭୋଜୀ) → ବିଘଟନକାରୀ।
- ଶକ୍ତି ପ୍ରବାହ ଏକମୁଖୀ, ପ୍ରତି ସ୍ତରରେ ପ୍ରାୟ ୧୦% ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ (Lindeman’s law)।
- ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ଵ ଚକ୍ର ଚକ୍ରାକାର – ବିଘଟନକାରୀ ପଦାର୍ଥକୁ ଉତ୍ପାଦକଙ୍କ ନିକଟକୁ ଫେରାଇ ଦିଅନ୍ତି।
- ବାୟୋମ୍ ତାପମାତ୍ରା ଓ ବୃଷ୍ଟିପାତ ଦ୍ଵାରା ଶ୍ରେଣୀଭୁକ୍ତ (ରେନ୍ଫରେଷ୍ଟ, ମରୁଭୂମି, ତାଇଗା, ଟୁଣ୍ଡ୍ରା ଇତ୍ୟାଦି)।
ଓଡ଼ିଶା-ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଇକୋସିଷ୍ଟମ୍
- ସିମଳିପାଳ – ଉଷ୍ଣକଟିବନ୍ଧୀୟ ଆର୍ଦ୍ର ପତ୍ରଝଡ଼ି ବନ (biome); ମଧ୍ୟ ବାଘ ସଂରକ୍ଷଣ (Tiger Reserve) ଓ ଜୈବମଣ୍ଡଳ ସଂରକ୍ଷଣ (Biosphere Reserve)।
- ଭିତରକନିକା – ଜଙ୍ଗଲୀ ଇକୋସିଷ୍ଟମ୍ (ଭାରତର ଦ୍ଵିତୀୟ ବୃହତ୍ତମ); ରାମସାର୍ ସାଇଟ୍।
- ଚିଲିକା – ଲୁଣାପାଣି ଲଗୁନ୍ (ଭାରତର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼); ରାମସାର୍ ସାଇଟ୍; ଇରାବଡ଼ି ଡଲ୍ଫିନ୍।
ସ୍ଥଳଜ ଓ ଜଳଜ ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ
- ସ୍ଥଳଜ: ଗଛ/ଘାସ → ତୃଣଭୋଜୀ → ମାଂସଭୋଜୀ → ବିଘଟନକାରୀ।
- ଜଳଜ: ଫାଇଟୋପ୍ଲାଙ୍କଟନ୍ (ଉତ୍ପାଦକ) → ଜୁପ୍ଲାଙ୍କଟନ୍ → ଛୋଟ ମାଛ → ବଡ଼ ମାଛ → ଶୀର୍ଷ ଶିକାରୀ।
- ବିଘଟନକାରୀ ଶକ୍ତି ପ୍ରବାହ କ୍ରମରେ ସବୁଠାରୁ ଶେଷରେ ଆସନ୍ତି।
ବିଶ୍ଵର ବାୟୋମ୍
- ତାଇଗା: ଦୀର୍ଘ ଶୀତ, କ୍ଷୁଦ୍ର ଗ୍ରୀଷ୍ମ, କନିଫର ବନ (Q8)।
- ଉଷ୍ଣକଟିବନ୍ଧୀୟ ରେନ୍ଫରେଷ୍ଟ: ଉଚ୍ଚ ବୃଷ୍ଟିପାତ, ଶୁଷ୍କ ଋତୁ ନାହିଁ, ସର୍ବାଧିକ ଜୈବ ବିବିଧତା।
- ଟୁଣ୍ଡ୍ରା: ପରମାଫ୍ରଷ୍ଟ, ଗଛ ନାହିଁ।
- ସାଭାନା: ତୃଣଭୂମି ଓ ବ