Climate change — greenhouse effect, COP decisions

ପରିଚୟ

ଉପ-ବିଷୟ "ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ — ଗ୍ରୀନହାଉସ ପ୍ରଭାବ, COP ନିଷ୍ପତ୍ତି" ଓପିଏସ୍ସି (OPSC) ପରିବେଶ ସିଲାବସ୍ରେ ଏକ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ସ୍ଥାନ ଅଧିକାର କରିଛି। ଏହା କେବଳ ତଥ୍ୟର ଏକ ସ୍ଥିର ତାଲିକା ନୁହେଁ, ବରଂ ଏକ ଗତିଶୀଳ, କ୍ରମବିକାଶଶୀଳ କ୍ଷେତ୍ର ଯାହା ବାୟୁମଣ୍ଡଳୀୟ ବିଜ୍ଞାନକୁ ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ କୂଟନୀତି ସହିତ ସଂଯୋଗ କରେ। ଜଣେ ଗମ୍ଭୀର ଓପିଏସ୍ସି (OPSC) ଆଶାପ୍ରାର୍ଥୀଙ୍କ ପାଇଁ, ଏହି କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଆୟତ୍ତ କରିବାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଆମ ଗ୍ରହକୁ ଉତ୍ତପ୍ତ କରୁଥିବା ଭୌତିକ ପ୍ରଣାଳୀ, ଏଥିପାଇଁ ଦାୟୀ ଗ୍ୟାସଗୁଡ଼ିକର ସମୂହ, ଏବଂ ସଙ୍କଟର ମୁକାବିଲା ପାଇଁ ନିର୍ମିତ ଜଟିଳ ବୈଶ୍ଵିକ ଶାସନ ଢାଞ୍ଚା — ବିଶେଷକରି ଦଳଗୁଡ଼ିକର ସମ୍ମିଳନୀ (COP) —କୁ ବୁଝିବା।

ଓପିଏସ୍ସି (OPSC) ପାଇଁ ଏହି ଉପ-ବିଷୟର ଗୁରୁତ୍ଵ କହିବା ବାହୁଲ୍ୟ। ଉପଲବ୍ଧ ପୂର୍ବ ବର୍ଷର ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକର ବିଶ୍ଳେଷଣରୁ ଜଣାଯାଏ ଯେ ୨୦୧୯–୨୦୨୨ ମସିହା ମଧ୍ୟରେ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରୁ ଦଶଟି ଭିନ୍ନ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚରାଯାଇଛି, ଯାହା ସଂଜ୍ଞାଗତ ସ୍ମରଣ (ସର୍ବାଧିକ ପ୍ରଚୁର ଗ୍ରୀନହାଉସ ଗ୍ୟାସ) ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସନ୍ଧି-ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଲକ୍ଷ୍ୟ (ପ୍ୟାରିସ ଚୁକ୍ତିର ତାପମାତ୍ରା ଲକ୍ଷ୍ୟ) ଏବଂ ତୁଳନାତ୍ମକ ଶକ୍ତି (ବୈଶ୍ଵିକ ଉତ୍ତାପନ କ୍ଷମତା କ୍ରମ) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏକ ବିସ୍ତୃତ ପରିସରକୁ ଆବୃତ କରେ। ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକ ଉଭୟ ବ୍ୟାପକତା — ଏକାଧିକ ଚୁକ୍ତି ଏବଂ ଗ୍ୟାସ ବିଷୟରେ ଜ୍ଞାନ ଆବଶ୍ୟକ କରି — ଏବଂ ସଠିକତା — "୧.୫ ଡିଗ୍ରୀ ସେଲ୍ସିୟସ୍" ବନାମ "୨ ଡିଗ୍ରୀ ସେଲ୍ସିୟସ୍ ଠାରୁ ଯଥେଷ୍ଟ ନୀଚେ" ଭଳି ସଠିକ ସଂଖ୍ୟାଗତ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଦାବି କରି — ପରୀକ୍ଷା କରିଛି। କଠିନତା ସ୍ତର ମଧ୍ୟମ ରହିଛି, ଗଭୀର ବିଶ୍ଳେଷଣାତ୍ମକ ଯୁକ୍ତି ଅପେକ୍ଷା ତଥ୍ୟଗତ ସଠିକତା ଆଡ଼କୁ ଝୁଙ୍କିଛି, ଯଦିଓ ସିଲାବସର ପରିସର ଭବିଷ୍ୟତରେ ଅଧିକ ପ୍ରୟୋଗଭିତ୍ତିକ ପ୍ରଶ୍ନ ପାଇଁ ସୁଯୋଗ ଦିଏ। ୨୦୨୨ ପରୀକ୍ଷାରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଉପ-ବିଷୟ ପରୀକ୍ଷା କରାଯାଇଥିଲା, ଯାହା ଏହାର ନିରନ୍ତର ପ୍ରାସଙ୍ଗିକତାକୁ ନିଶ୍ଚିତ କରେ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରଥମ ସିଦ୍ଧାନ୍ତରୁ ପରୀକ୍ଷା-ପ୍ରସ୍ତୁତ ଆତ୍ମବିଶ୍ଵାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନେବା ପାଇଁ ଡିଜାଇନ୍ କରାଯାଇଛି। ଆମେ ଗ୍ରୀନହାଉସ ପ୍ରଭାବ — ଏହା କ'ଣ, ଏହା କିପରି କାମ କରେ, ଏବଂ ଏହା ଜୀବନ ପାଇଁ କାହିଁକି ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ ଏବଂ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ ବିପଜ୍ଜନକ — ଉପରେ ଏକ କଠୋର ଭିତ୍ତିଭୂମି ଗଢ଼ି ଆରମ୍ଭ କରିବୁ। ତା'ପରେ ଆମେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରମୁଖ ଗ୍ରୀନହାଉସ ଗ୍ୟାସ, ଏହାର ଉତ୍ସ, ଅବଶୋଷଣ ସ୍ଥାନ ଏବଂ ଶକ୍ତିକୁ ପୃଥକ ଭାବରେ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରିବୁ। ଅଧ୍ୟାୟର ଦ୍ଵିତୀୟାର୍ଦ୍ଧ COP ନିଷ୍ପତ୍ତିଗୁଡ଼ିକର ଜଟିଳ ପରିସରକୁ ନେଭିଗେଟ୍ କରିବ, UNFCCC (1992) ଠାରୁ କ୍ୟୋଟୋ ପ୍ରୋଟୋକଲ (Kyoto Protocol) (1997) ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ୟାରିସ ଚୁକ୍ତି (Paris Agreement) (2015) ଏବଂ ତା'ପରେ, ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଗ୍ଲାସ୍ଗୋ ଜଳବାୟୁ ଚୁକ୍ତି (Glasgow Climate Pact) (COP26) ଏବଂ COP27 ରେ କ୍ଷତି ଓ କ୍ଷୟ (Loss and Damage) ସଫଳତା ସମେତ। ତା'ପରେ ଆମେ ବାସ୍ତବ PYQ ଗୁଡ଼ିକୁ ସବିଶେଷରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବୁ, ପରୀକ୍ଷା ଢାଞ୍ଚା ବିଶ୍ଳେଷଣ କରିବୁ, ଏବଂ OPSC ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ କ'ଣ ପଚାରିପାରେ ତାହାର ପୂର୍ବାନୁମାନ କରିବୁ। ଏହି ଟିପ୍ପଣୀଗୁଡ଼ିକର ଶେଷ ସୁଦ୍ଧା, ଆପଣ କେବଳ ବିଦ୍ୟମାନ ବ୍ୟାଙ୍କରୁ ଯେକୌଣସି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେବାକୁ ସକ୍ଷମ ହେବେ ନାହିଁ, ବରଂ ଏହି ଦ୍ରୁତ-ବିକାଶଶୀଳ ବିଷୟ ଉପରେ ନୂତନ ପ୍ରଶ୍ନର ମୁକାବିଲା କରିବା ପାଇଁ ଧାରଣାଗତ ଢାଞ୍ଚା ମଧ୍ୟ ପାଇବେ।

ମୂଳ ଧାରଣା ଓ ଭିତ୍ତିଭୂମି

ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନର ରାଜନୀତି ବୁଝିବା ପୂର୍ବରୁ, ଆମକୁ ପ୍ରଥମେ ପଦାର୍ଥ ବିଜ୍ଞାନ ବୁଝିବାକୁ ହେବ। ଗ୍ରୀନହାଉସ୍ ପ୍ରଭାବ ଏକ ପ୍ରାକୃତିକ, ଜୀବନ-ରକ୍ଷାକାରୀ ପ୍ରକ୍ରିୟା। ସମସ୍ୟା ହେଉଛି ଏହାର ମାନବଜନିତ ବୃଦ୍ଧି।

ଗ୍ରୀନହାଉସ୍ ପ୍ରଭାବ: ଏକ ପ୍ରାକୃତିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯାହାଦ୍ୱାରା କେତେକ ବାୟୁମଣ୍ଡଳୀୟ ଗ୍ୟାସ୍ ପୃଥିବୀ ପୃଷ୍ଠରୁ ବିକିରଣ ହେଉଥିବା ତାପକୁ ଫସାଇ ରଖେ, ଏହାକୁ ମହାକାଶକୁ ପଳାୟନ କରିବାରୁ ରୋକିଥାଏ। ଏହା ଗ୍ରହର ହାରାହାରି ତାପମାତ୍ରାକୁ ଅନ୍ୟଥା ଯାହା ହୋଇଥାନ୍ତା ତାହାଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୩୩°C ଅଧିକ ଉଷ୍ମ ରଖେ, ଯାହା ପୃଥିବୀକୁ ବାସଯୋଗ୍ୟ କରିଥାଏ। ଚିନ୍ତା ସେତେବେଳେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଯେତେବେଳେ ମାନବ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଏହି ଗ୍ୟାସଗୁଡ଼ିକର ସାନ୍ଦ୍ରତା ବୃଦ୍ଧି କରେ, ପ୍ରଭାବକୁ ବଢ଼ାଇ ଥାଏ ଏବଂ ବୈଶ୍ୱିକ ଉଷ୍ମତା ସୃଷ୍ଟି କରେ।

ମାନବଜନିତ ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ: ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଯାହା ମାନବ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ, ମୁଖ୍ୟତଃ ଜୀବାଶ୍ମ ଇନ୍ଧନ ଜାଳିବା, ବନବିନାଶ, ଏବଂ ଶିଳ୍ପ ପ୍ରକ୍ରିୟା କାରଣରୁ ହୁଏ, ଯାହା ବୈଶ୍ୱିକ ବାୟୁମଣ୍ଡଳର ଗଠନକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରେ। ଏହା ଆଗ୍ନେୟଗିରି ବିସ୍ଫୋରଣ, ସୌର ବିକିରଣ ପରିବର୍ତ୍ତନ, କିମ୍ବା କକ୍ଷପଥ ଚକ୍ର ଦ୍ୱାରା ଘଟୁଥିବା ପ୍ରାକୃତିକ ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳତାଠାରୁ ଭିନ୍ନ।

ଗ୍ଲୋବାଲ୍ ୱାର୍ମିଂ ପୋଟେନସିଆଲ୍ (GWP): ଏକ ମେଟ୍ରିକ୍ ଯାହା କାର୍ବନ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ (CO₂) ତୁଳନାରେ ବିଭିନ୍ନ ଗ୍ରୀନହାଉସ୍ ଗ୍ୟାସର ତାପ ଫସାଇବାର କ୍ଷମତାକୁ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟ ସୀମା, ସାଧାରଣତଃ ୧୦୦ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ତୁଳନା କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। CO₂ କୁ ୧ର GWP ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କରାଯାଇଛି। ୨୫ର GWP ଥିବା ଏକ ଗ୍ୟାସର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଯେ ସେହି ଗ୍ୟାସର ଏକ କିଲୋଗ୍ରାମ ୧୦୦ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ଏକ କିଲୋଗ୍ରାମ CO₂ ତୁଳନାରେ ୨୫ ଗୁଣ ଅଧିକ ତାପ ଫସାଇଥାଏ। ଏହା ହେଉଛି OPSC 2023 ଏବଂ OPSC 2024 ରେ ପରୀକ୍ଷିତ ମେଟ୍ରିକ୍।

ରେଡିଏଟିଭ୍ ଫୋର୍ସିଙ୍ଗ୍: ଆଗମନ କରୁଥିବା ସୌର ବିକିରଣ ଏବଂ ବହିର୍ଗତ ଇନ୍ଫ୍ରାରେଡ୍ ବିକିରଣ ମଧ୍ୟରେ ସନ୍ତୁଳନରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଯାହା ଜଳବାୟୁ ପ୍ରଣାଳୀକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରୁଥିବା ଏକ କାରକ ଦ୍ୱାରା ଘଟେ। ସକାରାତ୍ମକ ରେଡିଏଟିଭ୍ ଫୋର୍ସିଙ୍ଗ୍ (ଯଥା, ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥିବା CO₂ ରୁ) ଗ୍ରହକୁ ଉଷ୍ମ କରେ; ନକାରାତ୍ମକ ଫୋର୍ସିଙ୍ଗ୍ (ଯଥା, ସଲଫେଟ୍ ଏରୋସୋଲ୍ ରୁ) ଏହାକୁ ଥଣ୍ଡା କରେ। ଏହା ୱାଟ୍ ପ୍ରତି ବର୍ଗ ମିଟର (W/m²) ରେ ମାପ କରାଯାଏ।

କାର୍ବନ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ ସମକକ୍ଷ (CO₂e): ବିଭିନ୍ନ ଗ୍ରୀନହାଉସ୍ ଗ୍ୟାସର ଜଳବାୟୁ ପ୍ରଭାବ ମାପିବା ପାଇଁ ଏକ ମାନକ ଏକକ। ଏହା ଏକ ଗ୍ୟାସର ଭରକୁ ଏହାର GWP ଦ୍ୱାରା ଗୁଣନ କରି ଗଣନା କରାଯାଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ୧ କିଲୋଗ୍ରାମ ମିଥେନ (GWP ≈ ୨୮) ୨୮ କିଲୋଗ୍ରାମ CO₂e ସହିତ ସମକକ୍ଷ। ଏହା ନୀତି ନିର୍ମାତାମାନଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ଗ୍ୟାସର ନିର୍ଗମନକୁ ଏକକ ମେଟ୍ରିକ୍ ରେ ଏକତ୍ରିତ କରିବାକୁ ଅନୁମତି ଦିଏ।

ଗ୍ରୀନହାଉସ୍ ପ୍ରଭାବର ପ୍ରକ୍ରିୟା

ପୃଥିବୀକୁ ଏକ ଥଣ୍ଡା କୋଠରୀରେ ବସିଥିବା ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ଭାବନ୍ତୁ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ସ୍ୱଳ୍ପ-ତରଙ୍ଗ ବିକିରଣ (ଦୃଶ୍ୟ ଆଲୋକ ଏବଂ ଅତିବାଇଗଣି) ପ୍ରଦାନ କରେ ଯାହା ବାୟୁମଣ୍ଡଳ ଦେଇ ଯାଇ ପୃଷ୍ଠକୁ ଉଷ୍ମ କରେ। ପୃଥିବୀ, ପାଳିରେ, ଦୀର୍ଘ-ତରଙ୍ଗ ଇନ୍ଫ୍ରାରେଡ୍ ବିକିରଣକୁ ମହାକାଶ ଆଡ଼କୁ ନିର୍ଗତ କରେ। ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ଥିବା ଗ୍ରୀନହାଉସ୍ ଗ୍ୟାସ୍ — ଯେପରିକି CO₂, ମିଥେନ, ଏବଂ ଜଳୀୟ ବାଷ୍ପ — ଆଗମନ କରୁଥିବା ସ୍ୱଳ୍ପ-ତରଙ୍ଗ ବିକିରଣ ପାଇଁ ସ୍ୱଚ୍ଛ କିନ୍ତୁ ବହିର୍ଗତ ଦୀର୍ଘ-ତରଙ୍ଗ ବିକିରଣକୁ ଶୋଷଣ କରେ। ତା'ପରେ ସେମାନେ ଏହି ଶକ୍ତିକୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ, ପୃଷ୍ଠ ଆଡ଼କୁ ମଧ୍ୟ ପୁନଃ ନିର୍ଗତ କରେ। ଏହି "କମ୍ବଳ" ପ୍ରଭାବ ନିମ୍ନ ବାୟୁମଣ୍ଡଳ ଏବଂ ପୃଷ୍ଠକୁ ଏହି ଗ୍ୟାସ୍ ବିନା ଯାହା ହୋଇଥାନ୍ତା ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ଉଷ୍ମ ରଖେ।

ମୁଖ୍ୟ ବୁଝାମଣା ହେଉଛି ଯେ ଜଳୀୟ ବାଷ୍ପ ହେଉଛି ସବୁଠାରୁ ପ୍ରଚୁର ଗ୍ରୀନହାଉସ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ଏବଂ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ପ୍ରାକୃତିକ ଗ୍ରୀନହାଉସ୍ ପ୍ରଭାବ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ତେବେ, ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ଏହାର ସାନ୍ଦ୍ରତା ତାପମାତ୍ରା ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୁଏ — ଉଷ୍ମ ବାୟୁ ଅଧିକ ଆର୍ଦ୍ରତା ଧାରଣ କରେ। ଏହା ଏକ ସକାରାତ୍ମକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଲୁପ୍ ସୃଷ୍ଟି କରେ: ମାନବ-ନିର୍ଗତ CO₂ ଗ୍ରହକୁ ଉଷ୍ମ କରେ, ଯାହା ଜଳୀୟ ବାଷ୍ପ ବୃଦ୍ଧି କରେ, ଯାହା ଉଷ୍ମତାକୁ ବଢ଼ାଇ ଥାଏ। ଏହି କାରଣରୁ, CO₂, ଯଦିଓ କମ୍ ପ୍ରଚୁର, ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ପାଇଁ ପ୍ରାଥମିକ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କବାଟ ଅଟେ।

ପ୍ରମୁଖ ଗ୍ରୀନହାଉସ୍ ଗ୍ୟାସ୍

କ୍ୟୋଟୋ ପ୍ରୋଟୋକଲ୍ (OPSC 2020 ରେ ପରୀକ୍ଷିତ) ମୂଳତଃ ଛଅଟି ଗ୍ରୀନହାଉସ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିଲା। ପ୍ୟାରିସ୍ ଚୁକ୍ତି ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ COP ନିଷ୍ପତ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ଏହି ସମୂହକୁ ବିସ୍ତାର କରିଛି। ସେମାନଙ୍କର ଉତ୍ସ, ଜୀବନକାଳ, ଏବଂ GWP ବୁଝିବା ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ।

ମୁଖ୍ୟ ନିଷ୍କର୍ଷ: CO₂ ର GWP ସବୁଠାରୁ କମ୍ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହାର ବିପୁଳ ପରିମାଣ ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ଜୀବନକାଳ ଏହାକୁ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନର ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଚାଳକ କରିଥାଏ। SF₆, OPSC 2023 ଏବଂ OPSC 2024 ରେ ପରୀକ୍ଷିତ, ସବୁଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କିନ୍ତୁ ଅତି ଅଳ୍ପ ପରିମାଣରେ ଉପସ୍ଥିତ। ଜଳୀୟ ବାଷ୍ପ, OPSC 2022 ରେ ପରୀକ୍ଷିତ, ସବୁଠାରୁ ପ୍ରଚୁର କିନ୍ତୁ ଏକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା, ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଚାଳକ ନୁହେଁ।

"୨°C ତଳେ" ଏବଂ "୧.୫°C" ର ଧାରଣା

ଏହି ତାପମାତ୍ରା ଲକ୍ଷ୍ୟଗୁଡ଼ିକ, OPSC 2019, OPSC 2020, ଏବଂ OPSC 2021 ରେ ବାରମ୍ବାର ପରୀକ୍ଷିତ, ପ୍ୟାରିସ୍ ଚୁକ୍ତିର ମୂଳଦୁଆ ଅଟେ। ଏଗୁଡ଼ିକ ମନଇଚ୍ଛା ସଂଖ୍ୟା ନୁହେଁ। ଇଣ୍ଟରଗଭର୍ଣ୍ଣମେଣ୍ଟାଲ୍ ପ୍ୟାନେଲ୍ ଅନ୍ କ୍ଲାଇମେଟ୍ ଚେଞ୍ଜ୍ (IPCC) ୧.୫°C ର ବୈଶ୍ୱିକ ଉଷ୍ମତା ଉପରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ରିପୋର୍ଟ (୨୦୧୮) ଦର୍ଶାଇଛି ଯେ ୧.୫°C ଏବଂ ୨°C ଉଷ୍ମତା ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଅନେକ ପ୍ରଣାଳୀ ପାଇଁ ବିପର୍ଯ୍ୟୟକାରୀ। ୧.୫°C ରେ, ଆର୍କଟିକ୍ ମହାସାଗର ପ୍ରତି ଶତାବ୍ଦୀରେ ଥରେ ବରଫମୁକ୍ତ ହେବ ବୋଲି ଆକଳନ କରାଯାଇଛି; ୨°C ରେ, ପ୍ରତି ଦଶନ୍ଧିରେ ଥରେ। ପ୍ରବାଳ ପ୍ରସ୍ତରଜାତ ଦ୍ୱୀପଗୁଡ଼ିକ ୧.୫°C ରେ ୭୦–୯୦% ହ୍ରାସ ପାଇବ ବୋଲି ଆକଳନ କରାଯାଇଛି, କିନ୍ତୁ ୨°C ରେ >୯୯%। "୨°C ତଳେ" ଭାଷା ହେଉଛି ଦୁର୍ବଳ ଦ୍ୱୀପ ରାଷ୍ଟ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ କୂଟନୈତିକ ସମାଧାନ, ଯେଉଁମାନେ ୧.୫°C ଦାବି କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ପ୍ରମୁଖ ନିର୍ଗମନକାରୀ, ଯେଉଁମାନେ ୨°C କୁ ଅଧିକ ସାଧ୍ୟ ମନେ କରୁଥିଲେ। ପ୍ୟାରିସ୍ ଚୁକ୍ତିର ଅନ୍ତିମ ପାଠ୍ୟରେ ଉଭୟ

ଜାତିସଂଘ ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସମ୍ମିଳନୀ (UNFCCC) ଏବଂ COP ପ୍ରକ୍ରିୟା

ଜାତିସଂଘ ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସମ୍ମିଳନୀ (United Nations Framework Convention on Climate Change - UNFCCC): 1992 ମସିହାରେ ରିଓ ପୃଥିବୀ ସମ୍ମିଳନୀ (Rio Earth Summit) ରେ ଗୃହୀତ ଏକ ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ପରିବେଶ ସନ୍ଧି, ଯାହା 1994 ମସିହାରେ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହୋଇଥିଲା। ଏହା "ସାଧାରଣ କିନ୍ତୁ ଭିନ୍ନ ଦାୟିତ୍ବ ଏବଂ ସମ୍ପୃକ୍ତ କ୍ଷମତା" (CBDR-RC) ନୀତି ଉପରେ ଆଧାରିତ ହୋଇ ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ମୁକାବିଲା ପାଇଁ ଅନ୍ତଃସରକାରୀ ପ୍ରୟାସର ଏକ ଢାଞ୍ଚା ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲା। ଏହାର ପ୍ରାୟ ସାର୍ବଜନୀନ ସଦସ୍ୟତା ରହିଛି (198 ଟି ପକ୍ଷ)। ଦଳମାନଙ୍କ ସମ୍ମିଳନୀ (Conference of the Parties - COP) ଏହାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଗ୍ରହଣକାରୀ ସଂସ୍ଥା।

ଦଳମାନଙ୍କ ସମ୍ମିଳନୀ (Conference of the Parties - COP): UNFCCC କୁ ଅନୁମୋଦନ କରିଥିବା ସମସ୍ତ ରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ବାର୍ଷିକ ସଭା। COP ସମ୍ମିଳନୀ ଏବଂ ଏହା ସହିତ ଜଡିତ କୌଣସି ଆଇନଗତ ସାଧନର କାର୍ଯ୍ୟକାରିତାର ସମୀକ୍ଷା କରେ, ଜଳବାୟୁ କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନକୁ ଆଗକୁ ବଢାଇବା ପାଇଁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଗ୍ରହଣ କରେ, ଏବଂ ନୂତନ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଉପରେ ଆଲୋଚନା କରେ। COP ନିଷ୍ପତ୍ତିଗୁଡିକ ଜଳବାୟୁ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ପ୍ରାଥମିକ ଫଳାଫଳ।

ସାଧାରଣ କିନ୍ତୁ ଭିନ୍ନ ଦାୟିତ୍ବ ଏବଂ ସମ୍ପୃକ୍ତ କ୍ଷମତା (Common But Differentiated Responsibilities and Respective Capabilities - CBDR-RC): UNFCCC ର ଏକ ମୂଳ ନୀତି ଯାହା ସ୍ବୀକାର କରେ ଯେ ଯଦିଓ ସମସ୍ତ ଦେଶର ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ମୁକାବିଲା କରିବାର ଦାୟିତ୍ବ ଅଛି, ବିକଶିତ ଦେଶମାନଙ୍କର ନିର୍ଗମନ ପାଇଁ ଅଧିକ ଐତିହାସିକ ଦାୟିତ୍ବ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାର ଅଧିକ କ୍ଷମତା ରହିଛି। ଏହି ନୀତି ଆନେକ୍ସ I (ବିକଶିତ) ଏବଂ ଅଣ-ଆନେକ୍ସ I (ବିକାଶଶୀଳ) ଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ସମର୍ଥନ କରେ।

ଲ୍ୟାଣ୍ଡମାର୍କ COP ନିଷ୍ପତ୍ତିଗୁଡିକ

COP ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅନେକ ଲ୍ୟାଣ୍ଡମାର୍କ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ କରିଛି ଯାହା ସିଧାସଳଖ ପରୀକ୍ଷାଯୋଗ୍ୟ। ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀ ତିନୋଟି ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଚୁକ୍ତିନାମାର ତୁଳନା କରେ:

ପ୍ୟାରିସ ଚୁକ୍ତିନାମା ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ

ପ୍ୟାରିସ ଚୁକ୍ତିନାମା, 12 ଡିସେମ୍ବର 2015 ରେ COP21 ରେ ପ୍ୟାରିସରେ ଗୃହୀତ ହୋଇ 4 ନଭେମ୍ବର 2016 ରେ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହୋଇଥିଲା, ଜଳବାୟୁ ଶାସନରେ ଏକ ଆଦର୍ଶ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରେ। କ୍ୟୋଟୋ ପ୍ରୋଟୋକଲର ଉପର-ତଳ ଆଭିମୁଖ୍ୟ ଠାରୁ ଭିନ୍ନ, ପ୍ୟାରିସ ଚୁକ୍ତିନାମା ଏକ ତଳ-ଉପର ଢାଞ୍ଚା ବ୍ୟବହାର କରେ ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେଶ ନିଜର ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଅବଦାନ (Nationally Determined Contribution - NDC) — ଏକ ଜଳବାୟୁ କାର୍ଯ୍ୟ ଯୋଜନା ଦାଖଲ କରେ ଯାହା ଏହାର ନିର୍ଗମନ ହ୍ରାସ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଏବଂ ଅନୁକୂଳନ ପଦକ୍ଷେପଗୁଡିକର ରୂପରେଖ ଦେଇଥାଏ।

ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଉପାଦାନଗୁଡିକ ହେଉଛି:

1. NDCs: ପ୍ରତି ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ପକ୍ଷକୁ ଏକ NDC ଦାଖଲ କରିବାକୁ ହେବ ଯାହା ଏହାର ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ NDC ଠାରୁ ଏକ ଅଗ୍ରଗତି ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରେ। NDC ର ପ୍ରଥମ ରାଉଣ୍ଡ (ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ NDCs, ବା INDCs) ପ୍ୟାରିସ ପୂର୍ବରୁ ଦାଖଲ କରାଯାଇଥିଲା। ଦ୍ୱିତୀୟ ରାଉଣ୍ଡ (ଅଦ୍ୟତନ NDCs) 2020 ସୁଦ୍ଧା ଦେବାକୁ ଥିଲା।
2. ବୈଶ୍ୱିକ ମହତ୍ତ୍ବାକାଂକ୍ଷା (Global Stocktake): 2023 ରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ପ୍ରତି ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷରେ, ଚୁକ୍ତିନାମାର ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରତି ସାମୂହିକ ଅଗ୍ରଗତିର ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ କରାଯାଏ। ପ୍ରଥମ ବୈଶ୍ୱିକ ମହତ୍ତ୍ବାକାଂକ୍ଷା COP28 (2023) ରେ ସମାପ୍ତ ହୋଇଥିଲା।
3. ସ୍ବଚ୍ଛତା ଢାଞ୍ଚା (Transparency Framework): ଏକ ଉନ୍ନତ ସ୍ବଚ୍ଛତା ଢାଞ୍ଚା ଯାହା ସମସ୍ତ ପକ୍ଷଙ୍କୁ ନିର୍ଗମନ ଏବଂ ଅଗ୍ରଗତି ଉପରେ ରିପୋର୍ଟ କରିବାକୁ ଆବଶ୍ୟକ କରେ, ବିକାଶଶୀଳ ଦେଶମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନମନୀୟତା ସହିତ।
4. ଅନୁକୂଳନ (Adaptation): ଅନୁକୂଳନ ଉପରେ ଏକ ବୈଶ୍ୱିକ ଲକ୍ଷ୍ୟ ସ୍ଥାପିତ, ଏବଂ ଅନୁକୂଳନ ପ୍ରୟାସଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ବୀକୃତି ଏବଂ ସମର୍ଥନ ପ୍ରଦାନ କରାଯିବ।
5. କ୍ଷତି ଏବଂ କ୍ଷୟ (Loss and Damage): ଚୁକ୍ତିନାମା ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ପ୍ରଭାବ ସହିତ ଜଡିତ କ୍ଷତି ଏବଂ କ୍ଷୟକୁ ଏଡାଇବା, ହ୍ରାସ କରିବା ଏବଂ ସମାଧାନ କରିବାର ଗୁରୁତ୍ଵକୁ ସ୍ବୀକାର କରେ, ଯଦିଓ ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ କହେ ଯେ ଏହା ଦାୟିତ୍ବ କିମ୍ବା କ୍ଷତିପୂରଣ ପାଇଁ କୌଣସି ଆଧାର ପ୍ରଦାନ କରେ ନାହିଁ।

COP27 ଏବଂ କ୍ଷତି ଏବଂ କ୍ଷୟ ମାଇଲଖୁଣ୍ଟ

COP27 ରେ ଶର୍ମ ଅଲ-ଶେଖ୍ (2022) ରେ, ବିକଶିତ ଦେଶମାନଙ୍କର ଦଶନ୍ଧି ବ୍ୟାପୀ ପ୍ରତିରୋଧ ପରେ, ପକ୍ଷମାନେ ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନର ପ୍ରତିକୂଳ ପ୍ରଭାବ ପ୍ରତି ବିଶେଷ ଭାବରେ ଅସୁରକ୍ଷିତ ବିକାଶଶୀଳ ଦେଶମାନଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିବା ପାଇଏକ କ୍ଷତି ଏବଂ କ୍ଷୟ ପାଣ୍ଠି (Loss and Damage Fund) ସ୍ଥାପନ କରିବାକୁ ସହମତ ହୋଇଥିଲେ। ଏହା ଏକ ଐତିହାସିକ ମାଇଲଖୁଣ୍ଟ ଥିଲା, କାରଣ ଏହା ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଭାବେ ସ୍ବୀକାର କଲା ଯେ ପରିମିତିକରଣ ଏବଂ ଅନୁକୂଳନ ସତ୍ତ୍ବେ, କିଛି ଜଳବାୟୁ ପ୍ରଭାବ ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ କ୍ଷତିପୂରଣ ଆବଶ୍ୟକ କରେ। ଏହି ପାଣ୍ଠି COP28 (2023) ରେ ଦୁବାଇରେ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ କରାଯାଇଥିଲା, ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି 700 ମିଲିୟନ ଡଲାରରୁ ଅଧିକ ଥିଲା।

COP28 ଏବଂ ବୈଶ୍ୱିକ ମହତ୍ତ୍ବାକାଂକ୍ଷା

COP28 ଦୁବାଇ (2023) ରେ ପ୍ରଥମ ବୈଶ୍ୱିକ ମହତ୍ତ୍ବାକାଂକ୍ଷା ସମାପ୍ତ କଲା। ମୁଖ୍ୟ ଫଳାଫଳ ହେଉଛି ଏକ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଯାହା ପକ୍ଷମାନଙ୍କୁ ଏକ ନ୍ୟାୟପୂର୍ଣ୍ଣ, ସୁବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଏବଂ ସମାନ ଉପାୟରେ ଶକ୍ତି ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଜୀବାଶ୍ମ ଇନ୍ଧନରୁ ଦୂରେଇ ଯିବା ପାଇଁ ବୈଶ୍ୱିକ ପ୍ରୟାସରେ ଯୋଗଦାନ କରିବାକୁ ଆହ୍ୱାନ କରେ। ଏହା ପ୍ରଥମ ଥର ଥିଲା ଯେ ଏକ COP ନିଷ୍ପତ୍ତି ସମସ୍ତ ଜୀବାଶ୍ମ ଇନ୍ଧନ (କେବଳ କୋଇଲା ନୁହେଁ) ରୁ ଦୂରେଇ ଯିବା ବିଷୟରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଥିଲା। ନିଷ୍ପତ୍ତିରେ 2030 ସୁଦ୍ଧା ନବୀକରଣୀୟ ଶକ୍ତି କ୍ଷମତାକୁ ତିନି ଗୁଣ ଏବଂ ଶକ୍ତି ଦକ୍ଷତାକୁ ଦୁଇ ଗୁଣ କରିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଆହ୍ବାନ କରାଯାଇଥିଲା।

କାର୍ଯ୍ୟ ଉଦାହରଣ ଏବଂ ପ୍ରୟୋଗ (Worked Examples & Applications)

ଉଦାହରଣ ୧ — OPSC 2019

ପ୍ରଶ୍ନ: ପ୍ୟାରିସ ଚୁକ୍ତି (Paris Agreement) ର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ବିଶ୍ୱ ତାପମାତ୍ରା ବୃଦ୍ଧିକୁ ୨ ଡିଗ୍ରୀ ସେଲସିୟସରୁ ବହୁ ନିମ୍ନରେ ସୀମିତ ରଖିବା ଏବଂ ଶିଳ୍ପ-ପୂର୍ବ ସ୍ତର (pre-industrial levels) ତୁଳନାରେ ତାପମାତ୍ରା ବୃଦ୍ଧିକୁ କେଉଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ସୀମିତ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରୟାସ ଜାରି ରଖିବା?

ଛାତ୍ରମାନେ ଦେଖିଥିବା ବିକଳ୍ପ:

• ୧.୦ ଡିଗ୍ରୀ ସେଲସିୟସ
• ୧.୫ ଡିଗ୍ରୀ ସେଲସିୟସ
• ୨.୫ ଡିଗ୍ରୀ ସେଲସିୟସ
• ୩.୦ ଡିଗ୍ରୀ ସେଲସିୟସ

ସମାଧାନ ପଦ୍ଧତି:

1. ପ୍ରଶ୍ନଟି କ'ଣ ପରୀକ୍ଷା କରୁଛି: ଏହା ଏକ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସ୍ମରଣ ପ୍ରଶ୍ନ ଯାହା ପ୍ୟାରିସ ଚୁକ୍ତି (Paris Agreement) ର ସଠିକ୍ ତାପମାତ୍ରା ଲକ୍ଷ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ପରୀକ୍ଷା କରେ। ଛାତ୍ରଙ୍କୁ ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ଲକ୍ଷ୍ୟ (well below 2°C) ଏବଂ ଆକାଂକ୍ଷିତ ଲକ୍ଷ୍ୟ (1.5°C) ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ କରିବାକୁ ହେବ।
2. ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭୁଲ୍ ବିକଳ୍ପ କାହିଁକି ଭୁଲ୍:
   • ୧.୦ ଡିଗ୍ରୀ ସେଲସିୟସ: ଏହା ପ୍ୟାରିସ ଚୁକ୍ତି (Paris Agreement) ରେ ଉଲ୍ଲେଖ ନାହିଁ। ଏହା ପ୍ରାୟତଃ ବର୍ତ୍ତମାନର ତାପମାତ୍ରା ବୃଦ୍ଧି ସ୍ତର (୧.୧–୧.୨°C) କିନ୍ତୁ ଏହା ଏକ ଲକ୍ଷ୍ୟ ନୁହେଁ।
   • ୨.୫ ଡିଗ୍ରୀ ସେଲସିୟସ: ଏହା ପ୍ୟାରିସ ଚୁକ୍ତି (Paris Agreement) ର ଉପର ସୀମାଠାରୁ ଅଧିକ ଏବଂ କୌଣସି ପ୍ରମୁଖ ଜଳବାୟୁ ଚୁକ୍ତିରେ ଏହା ଏକ ଲକ୍ଷ୍ୟ ନୁହେଁ।
   • ୩.୦ ଡିଗ୍ରୀ ସେଲସିୟସ: ଏହା ଏକ ବିପର୍ଯ୍ୟୟକାରୀ ତାପମାତ୍ରା ବୃଦ୍ଧି ପରିଦୃଶ୍ୟ, ଲକ୍ଷ୍ୟ ନୁହେଁ। ପ୍ୟାରିସ ଚୁକ୍ତି (Paris Agreement) ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଏହାକୁ ଏଡ଼ାଇବାକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ ରଖେ।
3. ସଠିକ୍ ବିକଳ୍ପ କାହିଁକି ସଠିକ୍: ପ୍ୟାରିସ ଚୁକ୍ତି (Paris Agreement) ର ଧାରା ୨ କହେ: "ବିଶ୍ୱ ହାରାହାରି ତାପମାତ୍ରା ବୃଦ୍ଧିକୁ ଶିଳ୍ପ-ପୂର୍ବ ସ୍ତର (pre-industrial levels) ତୁଳନାରେ ୨°C ରୁ ବହୁ ନିମ୍ନରେ ରଖିବା ଏବଂ ତାପମାତ୍ରା ବୃଦ୍ଧିକୁ ଶିଳ୍ପ-ପୂର୍ବ ସ୍ତର (pre-industrial levels) ତୁଳନାରେ ୧.୫°C ରେ ସୀମିତ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରୟାସ ଜାରି ରଖିବା।" ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆକାଂକ୍ଷିତ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି ୧.୫°C।

ସଠିକ୍ ଉତ୍ତର: ୧.୫ ଡିଗ୍ରୀ ସେଲସିୟସ

ଶିକ୍ଷଣୀୟ ବିଷୟ: ସର୍ବଦା ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ "well below 2°C" ଏବଂ ଆକାଂକ୍ଷିତ "pursue efforts to limit to 1.5°C" ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ କରନ୍ତୁ। ଉଭୟ ପ୍ୟାରିସ ଚୁକ୍ତି (Paris Agreement) ରେ ଅଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପ୍ରଶ୍ନଟି ବିଶେଷ ଭାବରେ "pursue efforts" ଲକ୍ଷ୍ୟ ବିଷୟରେ ପଚାରେ।

ଉଦାହରଣ ୨ — OPSC 2020

ପ୍ରଶ୍ନ: ନିମ୍ନଲିଖିତ ଗ୍ରୀନହାଉସ ଗ୍ୟାସଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ କାହାର ୧୦୦ ବର୍ଷ ଅବଧିରେ କାର୍ବନ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ (Carbon Dioxide) ତୁଳନାରେ ସର୍ବାଧିକ ଗ୍ଲୋବାଲ ୱାର୍ମିଂ ପଟେନସିଆଲ (Global Warming Potential - GWP) ଅଛି?

ଛାତ୍ରମାନେ ଦେଖିଥିବା ବିକଳ୍ପ:

• ମିଥେନ (Methane - CH₄)
• ନାଇଟ୍ରସ ଅକ୍ସାଇଡ (Nitrous Oxide - N₂O)
• କ୍ଲୋରୋଫ୍ଲୋରୋକାର୍ବନ (Chlorofluorocarbons - CFCs)
• ସଲଫର ହେକ୍ସାଫ୍ଲୋରାଇଡ (Sulphur Hexafluoride - SF₆)

ସମାଧାନ ପଦ୍ଧତି:

1. ପ୍ରଶ୍ନଟି କ'ଣ ପରୀକ୍ଷା କରୁଛି: ଏହା GWP ମେଟ୍ରିକ୍ ବ୍ୟବହାର କରି ଗ୍ରୀନହାଉସ ଗ୍ୟାସଗୁଡ଼ିକର ଆପେକ୍ଷିକ ଶକ୍ତି (relative potency) ବିଷୟରେ ଜ୍ଞାନ ପରୀକ୍ଷା କରେ। ଛାତ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗ୍ୟାସର ଆନୁମାନିକ GWP ମୂଲ୍ୟ ଜାଣିବାକୁ ହେବ।
2. ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭୁଲ୍ ବିକଳ୍ପ କାହିଁକି ଭୁଲ୍:
   • ମିଥେନ (Methane - CH₄): ୧୦୦ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ଏହାର GWP ପ୍ରାୟ ୨୮। CO₂ ଠାରୁ ବହୁତ ଅଧିକ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା SF₆ ଠାରୁ ବହୁତ କମ୍।
   • ନାଇଟ୍ରସ ଅକ୍ସାଇଡ (Nitrous Oxide - N₂O): ଏହାର GWP ପ୍ରାୟ ୨୬୫। ଶକ୍ତିଶାଳୀ, କିନ୍ତୁ ବିକଳ୍ପଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବାଧିକ ନୁହେଁ।
   • କ୍ଲୋରୋଫ୍ଲୋରୋକାର୍ବନ (Chlorofluorocarbons - CFCs): ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଯୌଗିକ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ଏହାର GWP ୪,୬୬୦ ରୁ ୧୪,୪୦୦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ। ବହୁତ ଅଧିକ, କିନ୍ତୁ ତଥାପି SF₆ ଠାରୁ କମ୍।
3. ସଠିକ୍ ବିକଳ୍ପ କାହିଁକି ସଠିକ୍: ସଲଫର ହେକ୍ସାଫ୍ଲୋରାଇଡ (Sulphur Hexafluoride - SF₆) ର ୧୦୦ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ GWP ପ୍ରାୟ ୨୩,୫୦୦, ଯାହା ଏହାକୁ ସାଧାରଣ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଗ୍ୟାସଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଗ୍ରୀନହାଉସ ଗ୍ୟାସ୍ କରେ। ଏହା ମୁଖ୍ୟତଃ ବୈଦ୍ୟୁତିକ ଇନସୁଲେସନରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।

ସଠିକ୍ ଉତ୍ତର: ସଲଫର ହେକ୍ସାଫ୍ଲୋରାଇଡ (Sulphur Hexafluoride - SF₆)

ଶିକ୍ଷଣୀୟ ବିଷୟ: GWP କ୍ରମାଙ୍କ ମନେରଖନ୍ତୁ: SF₆ (୨୩,୫୦୦) > CFCs (୪,୬୬୦–୧୪,୪୦୦) > N₂O (୨୬୫) > CH₄ (୨୮) > CO₂ (୧)। SF₆ ସର୍ବଦା ସବୁଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବରେ ପରୀକ୍ଷା କରାଯାଏ।

ଉଦାହରଣ ୩ — OPSC 2021

ପ୍ରଶ୍ନ: COP21 ରେ ଗୃହୀତ ପ୍ୟାରିସ ଚୁକ୍ତି (Paris Agreement) ଅନୁସାରେ, ଶିଳ୍ପ-ପୂର୍ବ ସ୍ତର (pre-industrial levels) ତୁଳନାରେ ପ୍ରାଥମିକ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ତାପମାତ୍ରା ଲକ୍ଷ୍ୟ କ'ଣ?

ଛାତ୍ରମାନେ ଦେଖିଥିବା ବିକଳ୍ପ:

• ଠିକ୍ ୧.୫ ଡିଗ୍ରୀ ସେଲସିୟସ
• ୨ ଡିଗ୍ରୀ ସେଲସିୟସରୁ ବହୁ ନିମ୍ନ
• ୩ ଡିଗ୍ରୀ ସେଲସିୟସରୁ ନିମ୍ନ
• ୩ ଡିଗ୍ରୀ ସେଲସିୟସରୁ ବହୁ ନିମ୍ନ

ସମାଧାନ ପଦ୍ଧତି:

1. ପ୍ରଶ୍ନଟି କ'ଣ ପରୀକ୍ଷା କରୁଛି: ଏହା ପ୍ୟାରିସ ଚୁକ୍ତି (Paris Agreement) ର ପ୍ରାଥମିକ ଲକ୍ଷ୍ୟର ସଠିକ୍ ଶବ୍ଦାବଳୀ ପରୀକ୍ଷା କରେ। "ପ୍ରାଥମିକ" ଏବଂ "ଆକାଂକ୍ଷିତ" ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରନ୍ତୁ।
2. ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭୁଲ୍ ବିକଳ୍ପ କାହିଁକି ଭୁଲ୍:
   • ଠିକ୍ ୧.୫ ଡିଗ୍ରୀ ସେଲସିୟସ: ଏହା ଆକାଂକ୍ଷିତ ଲକ୍ଷ୍ୟ, ପ୍ରାଥମିକ ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ଲକ୍ଷ୍ୟ ନୁହେଁ। "ଠିକ୍" ଶବ୍ଦଟି ମଧ୍ୟ ଭୁଲ୍—ପାଠ୍ୟରେ "pursue efforts to limit" କୁହାଯାଇଛି।
   • ୩ ଡିଗ୍ରୀ ସେଲସିୟସରୁ ନିମ୍ନ: ଏହା କୌଣସି ଜଳବାୟୁ ଚୁକ୍ତିରେ ଏକ ଲକ୍ଷ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏହା ତାପମାତ୍ରା ବୃଦ୍ଧିର ଏକ ବିପଜ୍ଜନକ ସ୍ତରକୁ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରେ।
   • ୩ ଡିଗ୍ରୀ ସେଲସିୟସରୁ ବହୁ ନିମ୍ନ: ସେହିପରି, ଏହା ଏକ ଲକ୍ଷ୍ୟ ନୁହେଁ। ପ୍ୟାରିସ ଚୁକ୍ତି (Paris Agreement) ର ଉପର ସୀମା ୨°C।
3. ସଠିକ୍ ବିକଳ୍ପ କାହିଁକି ସଠିକ୍: ପ୍ୟାରିସ ଚୁକ୍ତି (Paris Agreement) ର ଧାରା ୨ କହେ: "ବିଶ୍ୱ ହାରାହାରି ତାପମାତ୍ରା ବୃଦ୍ଧିକୁ ଶିଳ୍ପ-ପୂର୍ବ ସ୍ତର (pre-industrial levels) ତୁଳନାରେ ୨°C ରୁ ବହୁ ନିମ୍ନରେ ରଖିବା।" ଏହା ପ୍ରାଥମିକ, ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ଲକ୍ଷ୍ୟ। ୧.୫°C ଲକ୍ଷ୍ୟ ଏକ ଅତିରିକ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷିତ ଲକ୍ଷ୍ୟ।

ସଠିକ୍ ଉତ୍ତର: ୨ ଡିଗ୍ରୀ ସେଲସିୟସରୁ ବହୁ ନିମ୍ନ

ଶିକ୍ଷଣୀୟ ବିଷୟ: "ପ୍ରାଥମିକ," "ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ," "ଆକାଂକ୍ଷିତ," ଏବଂ "pursue efforts" ପରି ଯୋଗ୍ୟତା ସୂଚକ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରତି ଧ୍ୟାନ ଦିଅନ୍ତୁ। OPSC ଚୁକ୍ତିର ସଠିକ୍ ଭାଷା ପରୀକ୍ଷା କରେ।

ଉଦାହରଣ ୪ — OPSC 2022

ପ୍ରଶ୍ନ: ନିମ୍ନଲିଖିତ ଗ୍ୟାସଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି କ୍ୟୋଟୋ ପ୍ରୋଟୋକଲ (Kyoto Protocol) ର ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଗ୍ରୀନହାଉସ ଗ୍ୟାସ୍ ତାଲିକାରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ନୁହେଁ?

ଛାତ୍ରମାନେ ଦେଖିଥିବା ବିକଳ୍ପ:

• କାର୍ବନ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ (Carbon Dioxide)
• ମିଥେନ (Methane)
• ନାଇଟ୍ରସ ଅକ୍ସାଇଡ (Nitrous Oxide)
• ଜଳୀୟ ବାଷ୍ପ (Water Vapor)

ସମାଧାନ ପଦ୍ଧତି:

1. ପ୍ରଶ୍ନଟି କ'ଣ ପରୀକ୍ଷା କରୁଛି: ଏହା କ୍ୟୋଟୋ ପ୍ରୋଟୋକଲ (Kyoto Protocol) ର ଛଅଟି ଗ୍ରୀନହାଉସ ଗ୍ୟାସ୍ ବାସ୍କେଟ୍ ବିଷୟରେ ଜ୍ଞାନ ପରୀକ୍ଷା କରେ। ଏହା ପ୍ରାକୃତିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଗ୍ୟାସ୍ ଏବଂ ମାନବଜନିତ ଚାଳକ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ମଧ୍ୟ ପରୀକ୍ଷା କରେ।
2. ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭୁଲ୍ ବିକଳ୍ପ କାହିଁକି ଭୁଲ୍:
   • କାର୍ବନ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ (Carbon Dioxide): କ୍ୟୋଟୋ ପ୍ରୋଟୋକଲ (Kyoto Protocol) ଅଧୀନରେ ପ୍ରାଥମିକ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଗ୍ୟାସ୍।
   • ମିଥେନ (Methane): ଦ୍ୱିତୀୟ ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଗ୍ୟାସ୍।
   • ନାଇଟ୍ରସ ଅକ୍ସାଇଡ (Nitrous Oxide): କ୍ୟୋଟୋ ପ୍ରୋଟୋକଲ (Kyoto Protocol) ଅଧୀନରେ ଏକ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଗ୍ୟାସ୍।
3. ସଠିକ୍ ବିକଳ୍ପ କାହିଁକି ସଠିକ୍: ଜଳୀୟ ବାଷ୍ପ (Water Vapor) ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରଚୁର ଗ୍ରୀନହାଉସ ଗ୍ୟାସ୍, କିନ୍ତୁ ଏହା କ୍ୟୋଟୋ ପ୍ରୋଟୋକଲ (Kyoto Protocol) (କିମ୍ବା ପରବର୍ତ୍ତୀ କୌଣସି ଜଳବାୟୁ ଚୁକ୍ତି) ଅଧୀନରେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ନୁହେଁ କାରଣ ଏହାର ସାନ୍ଦ୍ରତା ପ୍ରାକୃତିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଏବଂ ତାପମାତ୍ରା ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୁଏ, ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ମାନବଜନିତ ନିର୍ଗମନ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ। କ୍ୟୋଟୋ ପ୍ରୋଟୋକଲ (Kyoto Protocol) ଛଅଟି ଗ୍ୟାସ୍ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ: CO₂, CH₄, N₂O, HFCs, PFCs, ଏବଂ SF₆। (ଟିପ୍ପଣୀ: CFCs ମଣ୍ଟ୍ରିଆଲ ପ୍ରୋଟୋକଲ (Montreal Protocol) ଅଧୀନରେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ, କ୍ୟୋଟୋ ପ୍ରୋଟୋକଲ (Kyoto Protocol) ଅଧୀନରେ ନୁହେଁ।)

ସଠିକ୍ ଉତ୍ତର: ଜଳୀୟ ବାଷ୍ପ (Water Vapor)

ଶିକ୍ଷଣୀୟ ବିଷୟ: ମାନବ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଦ୍ୱାରା ସିଧାସଳଖ ନିର୍ଗତ ଗ

PYQ Trends & Patterns

ଉପଲବ୍ଧ PYQ ଗୁଡ଼ିକର ବିଶ୍ଳେଷଣରୁ OPSC ର ଏହି ଉପ-ବିଷୟ ପ୍ରତି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରେ ଏକ ସ୍ପଷ୍ଟ ଢାଞ୍ଚା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ।

ବର୍ଷ-ଅନୁସାରେ ବଣ୍ଟନ: 2019 ରୁ 2022 ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଯେଉଁଥିରେ ପ୍ୟାରିସ ଚୁକ୍ତି (Paris Agreement) ର ତାପମାତ୍ରା ଲକ୍ଷ୍ୟ ତିନୋଟି ଭିନ୍ନ ବର୍ଷ (2019, 2021, 2022) ରେ ଦେଖାଯାଇଛି ଏବଂ GWP କ୍ରମ 2020 ଏବଂ ପୁଣି 2023 ରେ ପରୀକ୍ଷା କରାଯାଇଛି। ଏହି ପୁନରାବୃତ୍ତି ନିଶ୍ଚିତ କରେ ଯେ ଏଗୁଡ଼ିକ ମୂଳ ଏବଂ ବାରମ୍ବାର ଆସୁଥିବା ବିଷୟ। ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଭାବରେ, 2019 ପେପରରେ ଏଲ-ନିନୋ (El-Nino) ("ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପାଣିପାଗ ସ୍ରୋତ") ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ଥିଲା, ଯାହା କଡ଼ାକଡ଼ି ଭାବରେ ଜଳବାୟୁ-ପରିବର୍ତ୍ତନ ଚୁକ୍ତି ବିଷୟ ନହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଗ୍ରୀନହାଉସ ପ୍ରଭାବ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଜଳବାୟୁ ପରିଘଟଣାର ପରୀକ୍ଷା କରେ।

କଠିନତାର ଧାରା: ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକ ମୁଖ୍ୟତଃ ତଥ୍ୟଗତ ସ୍ମରଣ ଆଧାରିତ। ଏହି ସେଟରେ କୌଣସି ବିଶ୍ଳେଷଣାତ୍ମକ କିମ୍ବା କେସ-ଷ୍ଟଡି ଭିତ୍ତିକ ପ୍ରଶ୍ନ ନାହିଁ। କଠିନତା ମଧ୍ୟମ—ଛାତ୍ରଙ୍କୁ ସଠିକ୍ ସଂଖ୍ୟା (1.5°C, 23,500) ଏବଂ ସଠିକ୍ ଚୁକ୍ତି ଭାଷା ("well below 2°C") ଜାଣିବାକୁ ହେବ। କୌଣସି ଛଳନା ନାହିଁ; ସଠିକ୍ ଉତ୍ତର ସେଇଟି ଯାହା ଚୁକ୍ତି ପାଠ୍ୟ କିମ୍ବା ବୈଜ୍ଞାନିକ ସହମତି ସହିତ ମେଳ ଖାଏ। 2019 ର ଏଲ-ନିନୋ (El-Nino) ପ୍ରଶ୍ନ, ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, କେବଳ ଏହାର ସାଧାରଣ ଉପନାମ ସ୍ମରଣ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ କରେ।

ତଥ୍ୟଗତ ବନାମ ବିଶ୍ଳେଷଣାତ୍ମକ ବିଭାଜନ: 100% ତଥ୍ୟଗତ। କୌଣସି ପ୍ରଶ୍ନ ଛାତ୍ରଙ୍କୁ ଏକ ନୂତନ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଏକ ଧାରଣା ପ୍ରୟୋଗ କରିବାକୁ କିମ୍ବା ଏକ ନୀତିଗତ ବାଣିଜ୍ୟ-ବନ୍ଦର ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ କରିବାକୁ ଆବଶ୍ୟକ କରେ ନାହିଁ। ଏହା ସୂଚିତ କରେ ଯେ OPSC ବର୍ତ୍ତମାନ ବ୍ଲୁମ୍ସ ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ (Bloom's taxonomy) ର "ମନେ ରଖ" ଏବଂ "ବୁଝ" ସ୍ତରରେ ଏହି ଉପ-ବିଷୟର ପରୀକ୍ଷା କରେ।

ପ୍ରଶ୍ନ ପ୍ରକାର:

• ସିଧାସଳଖ ସ୍ମରଣ (6 ଟି ପ୍ରଶ୍ନ): "ଲକ୍ଷ୍ୟ କ'ଣ?" "କେଉଁ ଗ୍ୟାସର GWP ସର୍ବାଧିକ?" "କେଉଁ ଗ୍ୟାସ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ନୁହେଁ?" "କେଉଁ ମହାସାଗରୀୟ ସ୍ରୋତ 'ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପାଣିପାଗ ସ୍ରୋତ' ଭାବରେ ଜଣାଶୁଣା?" (2019)
• ତୁଳନାତ୍ମକ (2 ଟି ପ୍ରଶ୍ନ): "ନିମ୍ନଲିଖିତ ମଧ୍ୟରୁ କାହାର GWP ସର୍ବାଧିକ?" (ଏହା କୌଶଳ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ତୁଳନାତ୍ମକ କିନ୍ତୁ ତଥାପି ତଥ୍ୟଗତ।)
• ସଂଜ୍ଞାଗତ (2 ଟି ପ୍ରଶ୍ନ): "2015 ରେ କେଉଁ ଚୁକ୍ତି ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥିଲା?" (2019) ଏବଂ "ଦକ୍ଷିଣ ବଙ୍ଗଳାରେ କେଉଁ ପ୍ରକାର କୃଷି ପ୍ରଚଳିତ?" (2019) — ପରବର୍ତ୍ତୀଟି, ଜଳବାୟୁ-ଚୁକ୍ତି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଜଳବାୟୁ ଅନୁକୂଳନ ସହିତ ପ୍ରାସଙ୍ଗିକ ଏକ ଆଞ୍ଚଳିକ କୃଷି ଅଭ୍ୟାସର ପରୀକ୍ଷା କରେ।

ବାରମ୍ବାର ଆସୁଥିବା ବିଷୟ:

1. ପ୍ୟାରିସ ଚୁକ୍ତି (Paris Agreement) ର ତାପମାତ୍ରା ଲକ୍ଷ୍ୟ: ତିନୋଟି ପ୍ରଶ୍ନରେ (2019, 2021, 2022) ଦେଖାଯାଏ। "well below 2°C" ଏବଂ "1.5°C" ମଧ୍ୟରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ପାର୍ଥକ୍ୟ ବାରମ୍ବାର ପରୀକ୍ଷା କରାଯାଏ।
2. GWP କ୍ରମ: ଦୁଇଟି ପ୍ରଶ୍ନରେ (2020, 2023) ଦେଖାଯାଏ। ଉଭୟ ଥର SF₆ ସଠିକ୍ ଉତ୍ତର।
3. କ୍ୟୋଟୋ ପ୍ରୋଟୋକଲ୍ (Kyoto Protocol) ବନାମ ପ୍ୟାରିସ ଚୁକ୍ତି (Paris Agreement): ଗୋଟିଏ ପ୍ରଶ୍ନ କ୍ୟୋଟୋ ପ୍ରୋଟୋକଲ୍ (Kyoto Protocol) ର ଗ୍ୟାସ୍ ତାଲିକାର ପରୀକ୍ଷା କରେ; ଅନ୍ୟଟି ପ୍ୟାରିସ ଚୁକ୍ତି (Paris Agreement) ର ଗ୍ରହଣ ବର୍ଷ (2019) ର ପରୀକ୍ଷା କରେ।
4. ପ୍ରାଚୁର୍ଯ୍ୟ ବନାମ ଶକ୍ତି: ଗୋଟିଏ ପ୍ରଶ୍ନ ଜଳୀୟ ବାଷ୍ପକୁ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରଚୁର ଗ୍ରୀନହାଉସ ଗ୍ୟାସ୍ ଭାବରେ ପରୀକ୍ଷା କରେ, ଏବଂ ଏହାକୁ ସବୁଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ (SF₆) ଠାରୁ ପୃଥକ କରେ।
5. ଜଳବାୟୁ ପରିଘଟଣା: 2019 ପେପରରେ ଏଲ-ନିନୋ (El-Nino) ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ଥିଲା, ଯାହା ମହାସାଗରୀୟ ସ୍ରୋତକୁ ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳତା ସହିତ ଯୋଡ଼େ, ଯାହା ଗ୍ରୀନହାଉସ ପ୍ରଭାବ ଆଲୋଚନାକୁ ପରିପୂରକ କରେ।

କ'ଣ ପରୀକ୍ଷା କରାଯାଏ ନାହିଁ: ପାଠ୍ୟକ୍ରମରେ "COP ନିଷ୍ପତ୍ତି" ର ବ୍ୟାପକ ଉଲ୍ଲେଖ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, PYQ ଗୁଡ଼ିକ ପ୍ୟାରିସ ଚୁକ୍ତି (Paris Agreement) ଏବଂ କ୍ୟୋଟୋ ପ୍ରୋଟୋକଲ୍ (Kyoto Protocol) ଉପରେ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କେନ୍ଦ୍ରିତ କରେ। COP26 (ଗ୍ଲାସ୍ଗୋ), COP27 (କ୍ଷତି ଓ କ୍ଷତିପୂରଣ), COP28 (ବୈଶ୍ୱିକ ସମୀକ୍ଷା), କିମ୍ବା UNFCCC ଉପରେ କୌଣସି ପ୍ରଶ୍ନ ନାହିଁ। ଏହା ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଫାଙ୍କ ଯାହାକୁ OPSC ଭବିଷ୍ୟତ ପରୀକ୍ଷାରେ ପୂରଣ କରିପାରେ। ଏହା ସହିତ, 2020 ଏବଂ 2021 ପେପରରେ ଭୌତିକ ଭୂଗୋଳ (ଯଥା, ମଧ୍ୟ ହିମାଳୟ ଶ୍ରେଣୀର ଉତ୍ପତ୍ତି, ସିନ୍ଧୁ ନଦୀର ଉପନଦୀ ଭାବରେ ଝେଲମ, ଓଡ଼ିଶାର ଏକ ପର୍ଣ୍ଣପାତୀ ଜଙ୍ଗଲ ପ୍ରଜାତି ଭାବରେ ଶାଳ) ଉପରେ ପ୍ରଶ୍ନ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ଥିଲା, ଯାହା ଜଳବାୟୁ ଚୁକ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ନହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପରିବେଶ ବିଷୟ ସହିତ ଆଞ୍ଚଳିକ ଭୂଗୋଳ ପରୀକ୍ଷା କରିବାର OPSC ର ପ୍ରବୃତ୍ତିକୁ ସୂଚିତ କରେ।

ଆଉ କ'ଣ ପଚରାଯାଇପାରେ

୮ଟି PYQ ଏବଂ ସରକାରୀ ପାଠ୍ୟକ୍ରମର ପରିସରରେ ଥିବା ପ୍ୟାଟର୍ନ୍ ଉପରେ ଆଧାରିତ, ନିମ୍ନଲିଖିତ ପୂର୍ବାନୁମାନଗୁଡ଼ିକ ପୂର୍ବରୁ ପରୀକ୍ଷା କରାଯାଇଥିବା ବିଷୟଗୁଡ଼ିକ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ।

ସାଧାରଣ ଭୁଲ୍ ଓ ଫାନ୍ଦ

• "ସର୍ବାଧିକ ପ୍ରଚୁର" ଏବଂ "ସର୍ବାଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ" ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ: ଜଳୀୟବାଷ୍ପ (Water Vapor) ସର୍ବାଧିକ ପ୍ରଚୁର ଗ୍ରୀନହାଉସ୍ ଗ୍ୟାସ୍, କିନ୍ତୁ ଏହା ସର୍ବାଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନୁହେଁ। SF₆ ସର୍ବାଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କିନ୍ତୁ ଏହା ଅତି ଅଳ୍ପ ପରିମାଣରେ ରହିଥାଏ। ଛାତ୍ରମାନେ ପ୍ରାୟତଃ CO₂ କୁ "ସର୍ବାଧିକ ପ୍ରଚୁର" ବୋଲି ବାଛିଥାନ୍ତି କାରଣ ଏହା ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ଆଲୋଚିତ, କିନ୍ତୁ ଜଳୀୟବାଷ୍ପର ଆୟତନ ଅନୁସାରେ ଅଧିକ ମାତ୍ରା ରହିଛି।
• ପ୍ୟାରିସ୍ ଚୁକ୍ତିର ଦୁଇଟି ତାପମାତ୍ରା ଲକ୍ଷ୍ୟ ମିଶାଇ ଦେବା: ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି "2°C ଠାରୁ ବହୁ ନିମ୍ନରେ।" ଆକାଂକ୍ଷାମୂଳକ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି "1.5°C।" "ପ୍ରାଥମିକ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ଲକ୍ଷ୍ୟ" ପଚାରିଲେ "2°C ଠାରୁ ବହୁ ନିମ୍ନରେ" ଉତ୍ତର ହେବ, "1.5°C" ନୁହେଁ। ଅନେକ ଛାତ୍ର ଭୁଲରେ 1.5°C ବାଛିଥାନ୍ତି କାରଣ ଏହା ଅଧିକ ମହତ୍ତ୍ୱାକାଂକ୍ଷୀ ଏବଂ ସମ୍ବାଦରେ ଅଧିକ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ।
• ସମସ୍ତ ଗ୍ରୀନହାଉସ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ଏକା ଚୁକ୍ତି ଅଧୀନରେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ବୋଲି ଧରିନେବା: CFCଗୁଡ଼ିକ ମଣ୍ଟ୍ରିଆଲ୍ ପ୍ରୋଟୋକଲ୍ (Montreal Protocol, 1987) ଅଧୀନରେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ, କ୍ୟୋଟୋ ପ୍ରୋଟୋକଲ୍ ଅଧୀନରେ ନୁହେଁ। HFCଗୁଡ଼ିକୁ କିଗାଲି ସଂଶୋଧନ (Kigali Amendment, 2016) ମାଧ୍ୟମରେ ମଣ୍ଟ୍ରିଆଲ୍ ପ୍ରୋଟୋକଲ୍ରେ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି। କ୍ୟୋଟୋ ପ୍ରୋଟୋକଲ୍ CO₂, CH₄, N₂O, HFC, PFC ଏବଂ SF₆ କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ। ଛାତ୍ରମାନେ ପ୍ରାୟତଃ ସମସ୍ତ ଗ୍ୟାସ୍କୁ କ୍ୟୋଟୋ ପ୍ରୋଟୋକଲ୍ ଅଧୀନରେ ରଖିଦିଅନ୍ତି।
• "ବହୁ ନିମ୍ନରେ" (well below) ଶବ୍ଦକୁ ଭୁଲିଯିବା: ପ୍ୟାରିସ୍ ଚୁକ୍ତି "2°C ତଳେ" କିମ୍ବା "2°C ଠାରୁ କମ୍" କହେନାହିଁ। ଏହା "2°C ଠାରୁ ବହୁ ନିମ୍ନରେ" କହେ। ପରୀକ୍ଷାରେ ଏହି ସଠିକ୍ ଶବ୍ଦ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।
• COP ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ସଂସ୍ଥା ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ: COP ହେଉଛି UNFCCCର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଗ୍ରହଣକାରୀ ସଂସ୍ଥା। IPCC (Intergovernmental Panel on Climate Change) ହେଉଛି ଏକ ବୈଜ୍ଞାନିକ ସଂସ୍ଥା ଯାହା ଜଳବାୟୁ ବିଜ୍ଞାନର ଆକଳନ କରେ, ବୁଝାମଣା ମଞ୍ଚ ନୁହେଁ। ଛାତ୍ରମାନେ ବେଳେବେଳେ IPCC ରିପୋର୍ଟକୁ COP ନିଷ୍ପତ୍ତି ବୋଲି ଭୁଲ କରନ୍ତି।
• "ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ" ଏବଂ "ଆକାଂକ୍ଷାମୂଳକ" ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଉପେକ୍ଷା କରିବା: ପ୍ୟାରିସ୍ ଚୁକ୍ତି ଅଧୀନରେ, NDC ଦାଖଲ କରିବାର ବାଧ୍ୟତା ଆଇନଗତ ଭାବେ ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ, କିନ୍ତୁ NDCର ବିଷୟବସ୍ତୁ (ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଲକ୍ଷ୍ୟ) ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ନୁହେଁ। ଛାତ୍ରମାନେ ପ୍ରାୟତଃ ଭାବନ୍ତି ଯେ ସମଗ୍ର ଚୁକ୍ତି ଅଣ-ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ।
• GWP ମୂଲ୍ୟ ଭୁଲରେ ମନେରଖିବା: ମିଥେନର GWP ପ୍ରାୟତଃ 25 (IPCC ଚତୁର୍ଥ ଆକଳନ ରିପୋର୍ଟ) କିମ୍ବା 28 (IPCC ପଞ୍ଚମ ଆକଳନ ରିପୋର୍ଟ) ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ। ସବୁଠାରୁ ନୂତନ ମୂଲ୍ୟ (28) ପସନ୍ଦ କରାଯାଏ। ସେହିପରି, N₂O ହେଉଛି 265, 298 (ପୁରୁଣା ମୂଲ୍ୟ) ନୁହେଁ। ସବୁଠାରୁ ନୂତନ IPCC ମୂଲ୍ୟ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତୁ।

ସ୍ମୃତି ସହାୟକ ଓ ମ୍ନେମୋନିକ୍ସ

ମ୍ନେମୋନିକ୍ 1: "GWP ସିଡ଼ି" ଗ୍ରୀନହାଉସ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ଶକ୍ତି ପାଇଁ

ନାମ: GWP ସିଡ଼ି

ମ୍ନେମୋନିକ୍: "କାହୁଁ ମାଣିକ ନାକ ସେ ସୁଗନ୍ଧ ସବୁ ପାଏ?"

ଏହା କ'ଣ ଖୋଲିଦିଏ: GWP କ୍ରମାନୁସାରେ ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ।

କାର୍ଯ୍ୟ ଉଦାହରଣ: ଯଦି ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରେ "କେଉଁ ଗ୍ୟାସ୍ର GWP 265?" ତେବେ ମ୍ନେମୋନିକ୍ ମନେ ପକାନ୍ତୁ: କା (CO₂=1) ମା (CH₄=28) ନ (N₂O=265)। ଉତ୍ତର ହେଉଛି ନାଇଟ୍ରସ୍ ଅକ୍ସାଇଡ୍।

ମ୍ନେମୋନିକ୍ 2: "COP ସମୟରେଖା" ପ୍ରମୁଖ ଜଳବାୟୁ ସମ୍ମିଳନୀ ପାଇଁ

ନାମ: COP ସମୟରେଖା

ମ୍ନେମୋନିକ୍: "ପାରିସ୍ ଗ୍ଲାସ୍ଗୋ ସାର୍ମ ଦୁବାଇ"

ଏହା କ'ଣ ଖୋଲିଦିଏ: କାଳକ୍ରମେ ଚାରିଟି ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ COP।

କାର୍ଯ୍ୟ ଉଦାହରଣ: ଯଦି ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରେ "କେଉଁ COPରେ କ୍ଷତି ଓ କ୍ଷୟ ପାଣ୍ଠି ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥିଲା?" ତେବେ ମ୍ନେମୋନିକ୍ ମନେ ପକାନ୍ତୁ: ପାରିସ୍ (2015), ଗ୍ଲାସ୍ଗୋ (2021), ସାର୍ମ ଏଲ୍-ଶେଖ୍ (2022)। ଉତ୍ତର ହେଉଛି COP27 ସାର୍ମ ଏଲ୍-ଶେଖ୍।

ମ୍ନେମୋନିକ୍ 3: "କ୍ୟୋଟୋ ଛଅ" ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଗ୍ୟାସ୍ ପାଇଁ

ନାମ: କ୍ୟୋଟୋ ଛଅ

ମ୍ନେମୋନିକ୍: "କାଲୁଣୀ ମାଣିକ ନୂଆ ହାଟରେ ପିଜା ସେରାଉଛି"

ଏହା କ'ଣ ଖୋଲିଦିଏ: କ୍ୟୋଟୋ ପ୍ରୋଟୋକଲ୍ ଅଧୀନରେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଛଅଟି ଗ୍ରୀନହାଉସ୍ ଗ୍ୟାସ୍।

କାର୍ଯ୍ୟ ଉଦାହରଣ: ଯଦି ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରେ "ନିମ୍ନଲିଖିତ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି କ୍ୟୋଟୋ ପ୍ରୋଟୋକଲ୍ ଅଧୀନରେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ନୁହେଁ?" ଏବଂ ତାଲିକାରେ ଜଳୀୟବାଷ୍ପ (Water Vapor) ଥାଏ, ତେବେ ଆପଣ ଜାଣିବେ ଯେ ଜଳୀୟବାଷ୍ପ "କାଲୁଣୀ ମାଣିକ ନୂଆ ହାଟରେ ପିଜା ସେରାଉଛି" ତାଲିକାରେ ନାହିଁ। ଉତ୍ତର ହେଉଛି ଜଳୀୟବାଷ୍ପ।

ଶୀଘ୍ର ପୁନରାବୃତ୍ତି

ପରିଚୟ

• ଏହି ଉପବିଷୟ ଗ୍ରୀନହାଉସ ପ୍ରଭାବ, ଗ୍ରୀନହାଉସ ଗ୍ୟାସ୍ ଏବଂ COP ନିଷ୍ପତ୍ତିଗୁଡ଼ିକୁ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରେ।
• 8ଟି PYQ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରାଯାଇଛି; ମୁଖ୍ୟତଃ ତଥ୍ୟଗତ ସ୍ମରଣ।
• ମୂଳ ବିଷୟବସ୍ତୁ: ପ୍ୟାରିସ ଚୁକ୍ତି ଲକ୍ଷ୍ୟ, GWP କ୍ରମ, କ୍ୟୋଟୋ ପ୍ରୋଟୋକଲ ଗ୍ୟାସ୍ ତାଲିକା।

ମୂଳ ଧାରଣା ଏବଂ ଭିତ୍ତିଭୂମି

• ଗ୍ରୀନହାଉସ ପ୍ରଭାବ: ପ୍ରାକୃତିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା; ମାନବ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଦ୍ୱାରା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥାଏ।
• GWP: CO₂ (CO₂ = 1) ତୁଳନାରେ ଉତ୍ତାପ ଧାରଣ କ୍ଷମତା ତୁଳନା କରୁଥିବା ମେଟ୍ରିକ୍।
• ରେଡିଏଟିଭ୍ ଫୋର୍ସିଙ୍ଗ୍: ଜଳବାୟୁ ପ୍ରଭାବର ମାପ (ଧନାତ୍ମକ = ଉତ୍ତାପ ବୃଦ୍ଧି)।
• CO₂e: ବିଭିନ୍ନ GHG ଗୁଡ଼ିକୁ ଏକତ୍ର କରିବା ପାଇଁ ମାନକ ଏକକ।

UNFCCC ଏବଂ COP ପ୍ରକ୍ରିୟା

• UNFCCC: 1992 ରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥିଲା; CBDR-RC ନୀତି।
• କ୍ୟୋଟୋ ପ୍ରୋଟୋକଲ (1997): ବିକଶିତ ଦେଶମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆଇନଗତ ଭାବେ ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ଲକ୍ଷ୍ୟ; 6ଟି ଗ୍ୟାସ୍।
• ପ୍ୟାରିସ ଚୁକ୍ତି (2015): ତଳ-ଉପର NDCs; 2°C ତଳେ ରଖିବା, 1.5°C ପାଇଁ ପ୍ରୟାସ; ବୈଶ୍ୱିକ ସମୀକ୍ଷା (Global Stocktake)।
• COP26 (ଗ୍ଲାସ୍ଗୋ, 2021): କୋଇଲା ବ୍ୟବହାର ହ୍ରାସ; ଜୀବାଶ୍ମ ଇନ୍ଧନ ସବସିଡି ସମାପ୍ତି।
• COP27 (ଶର୍ମ ଏଲ-ଶେଖ, 2022): କ୍ଷତି ଏବଂ କ୍ଷୟକ୍ଷତି ପାଣ୍ଠି (Loss and Damage Fund) ସ୍ଥାପନ।
• COP28 (ଦୁବାଇ, 2023): ପ୍ରଥମ ବୈଶ୍ୱିକ ସମୀକ୍ଷା; ଜୀବାଶ୍ମ ଇନ୍ଧନରୁ ଦୂରେଇ ଯିବା।

କାର୍ଯ୍ୟ ଉଦାହରଣ ଏବଂ ପ୍ରୟୋଗ

• ପ୍ୟାରିସ ଚୁକ୍ତି ଲକ୍ଷ୍ୟ: 1.5°C (ଆକାଂକ୍ଷିତ) ଏବଂ 2°C ତଳେ (ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ)।
• ସର୍ବୋଚ୍ଚ GWP: SF₆ (23,500)।
• କ୍ୟୋଟୋ ଅଧୀନରେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ନୁହେଁ: ଜଳୀୟ ବାଷ୍ପ (Water Vapor)।
• ସର୍ବାଧିକ ପ୍ରଚୁର GHG: ଜଳୀୟ ବାଷ୍ପ।

PYQ ଧାରା ଏବଂ ପ୍ରଣାଳୀ

• 100% ତଥ୍ୟଗତ ସ୍ମରଣ; କୌଣସି ବିଶ୍ଳେଷଣାତ୍ମକ ପ୍ରଶ୍ନ ନାହିଁ।
• ପୁନରାବୃତ୍ତ ବିଷୟ: ପ୍ୟାରିସ ଲକ୍ଷ୍ୟ (3 ଥର), GWP (2 ଥର), କ୍ୟୋଟୋ ଗ୍ୟାସ୍ ତାଲିକା (1 ଥର)।
• ଫାଙ୍କ: 2015 ପରବର୍ତ୍ତୀ COP (ଗ୍ଲାସ୍ଗୋ, ଶର୍ମ ଏଲ-ଶେଖ, ଦୁବାଇ) ଉପରେ କୌଣସି ପ୍ରଶ୍ନ ନାହିଁ।

ଆଉ କ'ଣ ପଚରାଯାଇପାରେ

• କ୍ଷତି ଏବଂ କ୍ଷୟକ୍ଷତି ପାଣ୍ଠି (COP27)।
• GWP କ୍ରମ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପ୍ରଶ୍ନ।
• ବୈଶ୍ୱିକ ସମୀକ୍ଷା (COP28)।
• CBDR-RC ନୀତି।
• କିଗାଲି ସଂଶୋଧନ (HFCs)।
• COP କାଳକ୍ରମ ମିଳନ।

ସାଧାରଣ ଭୁଲ୍ ଏବଂ ଫାନ୍ଦ

• ସର୍ବାଧିକ ପ୍ରଚୁର (ଜଳୀୟ ବାଷ୍ପ) ଏବଂ ସର୍ବାଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ (SF₆) ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ।
• ପ୍ୟାରିସ ଲକ୍ଷ୍ୟ (ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ବନାମ ଆକାଂକ୍ଷିତ) ମିଶାଇ ଦେବା।
• ସମସ୍ତ GHG କ୍ୟୋଟୋ ପ୍ରୋଟୋକଲ ଅଧୀନରେ ବୋଲି ଧରି ନେବା (CFCs ମଣ୍ଟ୍ରିଆଲ ପ୍ରୋଟୋକଲ ଅଧୀନରେ)।
• "ଭଲ ଭାବେ ତଳେ" (well below) ଶବ୍ଦକୁ ଭୁଲିଯିବା।
• COP ଏବଂ IPCC ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ।

ସ୍ମରଣ ସହାୟକ ଏବଂ ମ୍ନେମୋନିକ୍ସ

• GWP ସିଡ଼ି: "କାହିଁକି ମୋର ନାକ ସୁଗନ୍ଧ ଚିହ୍ନେ ଦୃଢ଼?" → CO₂ (1), CH₄ (28), N₂O (265), SF₆ (23,500), CFCs।
• COP ସମୟରେଖା: "ପ୍ୟାରିସ ଦେଲା ଚମତ୍କାର ଦୁବାଇ ସମ୍ମିଳନୀ" → ପ୍ୟାରିସ (2015), ଗ୍ଲାସ୍ଗୋ (2021), ଶର୍ମ ଏଲ-ଶେଖ (2022), ଦୁବାଇ (2023)।
• କ୍ୟୋଟୋ ଛଅ: "ଚନ୍ଦନ ମିଶ୍ର ନିତି ହସେ ପ୍ରେମ ସହ" → CO₂, CH₄, N₂O, HFCs, PFCs, SF₆।