Biodiversity — hotspots, conservation, endemic species

ପରିଚୟ

ଜୈବ ବିବିଧତା (Biodiversity) — ଜିନ୍ (gene) ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ପରିତନ୍ତ୍ର (ecosystem) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ସ୍ତରରେ ଜୀବନର ବିବିଧତା — ମାନବ କଲ୍ୟାଣ ଏବଂ ଗ୍ରହ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟର ମୂଳଦୁଆ ଅଟେ। ଜଣେ OPSC ଆଶାୟୀଙ୍କ ପାଇଁ, ଏହି ଉପ-ବିଷୟ କେବଳ ତଥ୍ୟର ଏକ ସ୍ଥିର ତାଲିକା ନୁହେଁ; ଏହା ଏକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଯାହା ମାଧ୍ୟମରେ ଆପଣ ଭାରତର ଅସାଧାରଣ ପ୍ରାକୃତିକ ଐତିହ୍ୟ, ଏହା ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଉଥିବା ବିପଦ ଏବଂ ଏହାକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ନୀତି ଢାଞ୍ଚାକୁ ବୁଝିପାରିବେ। ସରକାରୀ ପାଠ୍ୟକ୍ରମ ବିନ୍ଦୁ “ଜୈବ ବିବିଧତା — ହଟସ୍ପଟ୍ (hotspots), ସଂରକ୍ଷଣ (conservation), ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଜାତି (endemic species)” ଆପଣଙ୍କୁ ତିନୋଟି ପରସ୍ପର ସଂଯୁକ୍ତ ଧାରଣାରେ ଦକ୍ଷତା ହାସଲ କରିବାକୁ ଦାବି କରେ: (i) ସବୁଠାରୁ ଅପୂରଣୀୟ ଏବଂ ବିପଦଗ୍ରସ୍ତ ପରିତନ୍ତ୍ର କେଉଁଠାରେ ଅଛି (ହଟସ୍ପଟ୍), (ii) ଆମେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ କିପରି ସୁରକ୍ଷିତ ରଖୁ (ସଂରକ୍ଷଣ ରଣନୀତି), ଏବଂ (iii) କେଉଁ ପ୍ରଜାତି ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଞ୍ଚଳ ପାଇଁ ଅନନ୍ୟ (ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଜାତି)। ଏହି ଉପ-ବିଷୟ ପାଇଁ ଉପଲବ୍ଧ ୧୧ଟି ପୂର୍ବ ବର୍ଷର ପ୍ରଶ୍ନ (PYQs), ଯାହା ୨୦୧୯–୨୦୨୫ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଏକ ସ୍ପଷ୍ଟ ଢାଞ୍ଚା ପ୍ରକାଶ କରେ: OPSC ଓଡ଼ିଶା-ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନ ଏବଂ ପ୍ରଜାତି ଉପରେ ଭାରୀ ପରୀକ୍ଷଣ କରେ, କିନ୍ତୁ ଆପଣଙ୍କୁ ଜାତୀୟ ଏବଂ ବୈଶ୍ୱିକ ଢାଞ୍ଚା ଜାଣିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଆଶା କରେ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ସିମିଳିପାଳ ଜୈବମଣ୍ଡଳ ସଂରକ୍ଷଣ (Simlipal Biosphere Reserve), ଗହୀରମଥା ସାମୁଦ୍ରିକ ଅଭୟାରଣ୍ୟ (Gahirmatha Marine Sanctuary) ଏବଂ ପଶ୍ଚିମଘାଟ (Western Ghats) ହଟସ୍ପଟ୍ ଉପରେ ପ୍ରଶ୍ନ ବାରମ୍ବାର ଆସିଛି, ପ୍ରାୟତଃ ସାମାନ୍ୟ ଭିନ୍ନ ଶବ୍ଦରେ, ଏବଂ ୨୦୨୫ ରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଉପ-ବିଷୟ ପରୀକ୍ଷିତ ହୋଇଥିଲା। ଏହା ଆପଣଙ୍କୁ କହେ ଯେ ପରୀକ୍ଷକ ତଥ୍ୟଗତ ସ୍ମରଣ ଏବଂ ସମାନ ବର୍ଗ (ଯଥା, ଜୈବମଣ୍ଡଳ ସଂରକ୍ଷଣ (Biosphere Reserve) ବନାମ ରାମସାର୍ ସ୍ଥଳ (Ramsar site), ହଟସ୍ପଟ୍ ବନାମ ଅଣ-ହଟସ୍ପଟ୍) ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ କରିବାର କ୍ଷମତାକୁ ମୂଲ୍ୟ ଦିଅନ୍ତି।

ଅସୁବିଧା ସ୍ତର ମଧ୍ୟମ — ଅଧିକାଂଶ ପ୍ରଶ୍ନ ସିଧାସଳଖ, କିନ୍ତୁ ସାଧାରଣତଃ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ସୃଷ୍ଟିକାରୀ ଶବ୍ଦ (ଯଥା, ପୂର୍ବଘାଟ (Eastern Ghats) ବନାମ ପଶ୍ଚିମଘାଟ (Western Ghats), ରୁଷିକୁଲ୍ୟା (Rushikulya) ବନାମ ଗହୀରମଥା (Gahirmatha)) ଚାରିପଟେ ଫାନ୍ଦ ବିଛାଯାଇଥାଏ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ସୁଦ୍ଧା, ଆପଣ ସକ୍ଷମ ହେବେ: ସରକାରୀ ମାନଦଣ୍ଡ ବ୍ୟବହାର କରି ଜୈବ ବିବିଧତା ହଟସ୍ପଟ୍ (biodiversity hotspots) ସଂଜ୍ଞା ଏବଂ ଚିହ୍ନଟ କରିବାକୁ; ଭାରତର ଚାରୋଟି ହଟସ୍ପଟ୍ (hotspots) ସେମାନଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଜାତି (endemic species) ସହିତ ତାଲିକାଭୁକ୍ତ କରିବାକୁ; ଉଦାହରଣ ସହିତ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ (in-situ) ଏବଂ ବହିଃସ୍ଥ (ex-situ) ସଂରକ୍ଷଣ (conservation) ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ବୁଝାଇବାକୁ; ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରମୁଖ ସଂରକ୍ଷିତ ଅଞ୍ଚଳ (protected areas) (ସିମିଳିପାଳ (Simlipal), ଗହୀରମଥା (Gahirmatha), ଭିତରକନିକା (Bhitarkanika), ଚିଲିକା (Chilika)) ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ବୈଶ୍ୱିକ ପଦବୀ (global designations) ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାକୁ; ଏବଂ ତଥ୍ୟଗତ ଏବଂ ବିଶ୍ଳେଷଣାତ୍ମକ ଉଭୟ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେବା ପାଇଁ ଏହି ଜ୍ଞାନ ପ୍ରୟୋଗ କରିବାକୁ। ଟିପ୍ପଣୀଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରଥମ ନୀତିରୁ ଉନ୍ନତ ପ୍ରୟୋଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିର୍ମିତ, ଯେଉଁଥିରେ PYQ ରୁ ସିଧାସଳଖ ନିଆଯାଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ଉଦାହରଣ ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟତ ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ଆଗୁଆ ପୂର୍ବାନୁମାନ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।

ମୂଳ ଧାରଣା ଏବଂ ଭିତ୍ତିଭୂମି

ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନ ଏବଂ ପ୍ରଜାତିକୁ ଯିବା ପୂର୍ବରୁ, ଆପଣଙ୍କୁ ମୂଳଭୂତ ଶବ୍ଦାବଳୀ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ କରିବାକୁ ହେବ। ତଳେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶବ୍ଦକୁ ଏକ ବ୍ଲକ୍କୋଟରେ ସଂଜ୍ଞାବଦ୍ଧ କରାଯାଇଛି ଏବଂ ତା'ପରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଧ୍ୟାନର ସହିତ ପଢ଼ନ୍ତୁ — ଏଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉତ୍ତରର ମୂଳଦୁଆ ଯାହା ଆପଣ ଲେଖିବେ।

ଜୈବ ବିବିଧତା: ସମସ୍ତ ଉତ୍ସରୁ ଜୀବନ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳତା, ଯେଉଁଥିରେ ସ୍ଥଳଜ, ସାମୁଦ୍ରିକ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଜଳୀୟ ଇକୋସିଷ୍ଟମ୍ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଅଂଶ ଥିବା ପରିସଂସ୍ଥାନିକ ଜଟିଳତା ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ; ଏଥିରେ ପ୍ରଜାତି ମଧ୍ୟରେ ବିବିଧତା (ଜେନେଟିକ୍ ବିବିଧତା), ପ୍ରଜାତି ମଧ୍ୟରେ ବିବିଧତା (ପ୍ରଜାତି ବିବିଧତା), ଏବଂ ଇକୋସିଷ୍ଟମର ବିବିଧତା (ଇକୋସିଷ୍ଟମ୍ ବିବିଧତା) ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଏହି ଶବ୍ଦଟି 1985 ମସିହାରେ ୱାଲ୍ଟର ଜି. ରୋଜେନ (Walter G. Rosen) ଏବଂ ପରେ ଇ.ଓ. ୱିଲସନ (E.O. Wilson) ଦ୍ୱାରା ଲୋକପ୍ରିୟ ହୋଇଥିଲା। ଜୈବ ବିବିଧତା ସମାନ ଭାବରେ ବଣ୍ଟିତ ନୁହେଁ; ଏହା କ୍ରାନ୍ତୀୟ ବର୍ଷାବଣ, ପ୍ରବାଳ ପ୍ରସ୍ତର ଏବଂ ଉପକୂଳସ୍ଥ ଜଳାଶୟରେ ସର୍ବାଧିକ।

ଜୈବ ବିବିଧତା ହଟସ୍ପଟ୍: ଏକ ଜୈବ-ଭୌଗୋଳିକ ଅଞ୍ଚଳ ଯାହା ଜୈବ ବିବିଧତାର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭଣ୍ଡାର ଏବଂ ଧ୍ୱଂସ ହେବାର ବିପଦରେ ରହିଛି। ଯୋଗ୍ୟ ହେବା ପାଇଁ, ଏକ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଦୁଇଟି କଡ଼ା ମାନଦଣ୍ଡ ପୂରଣ କରିବାକୁ ହେବ: (i) ଅତି କମରେ 1,500 ପ୍ରଜାତିର ସଂବହନକାରୀ ଉଦ୍ଭିଦ ଏଣ୍ଡେମିକ୍ (ଅର୍ଥାତ୍, ଅନ୍ୟତ୍ର ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ନାହିଁ) ରହିବା ଉଚିତ, ଏବଂ (ii) ଏହାର ମୂଳ ପ୍ରାଥମିକ ବନସ୍ପତିର ଅତି କମରେ 70% ହରାଇବା ଉଚିତ। ଏହି ଧାରଣାଟି 1988 ମସିହାରେ ନରମ୍ୟାନ୍ ମାୟର୍ସ (Norman Myers) ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ପରେ କନଜରଭେସନ୍ ଇଣ୍ଟରନ୍ୟାସନାଲ (Conservation International) ଦ୍ୱାରା ପରିଷ୍କୃତ କରାଯାଇଥିଲା। ବର୍ତ୍ତମାନ, ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱରେ 36ଟି ହଟସ୍ପଟ୍ ସ୍ୱୀକୃତ, ଯାହା ପୃଥିବୀର ଭୂମି ପୃଷ୍ଠର ମାତ୍ର 2.4% କୁ ଘୋଡ଼ାଇଥାଏ କିନ୍ତୁ ବିଶ୍ୱର ପ୍ରାୟ 50% ଏଣ୍ଡେମିକ୍ ଉଦ୍ଭିଦ ପ୍ରଜାତି ଏବଂ 43% ଏଣ୍ଡେମିକ୍ ପକ୍ଷୀ, ସ୍ତନ୍ୟପାୟୀ, ସରୀସୃପ ଏବଂ ଉଭୟଚର ପ୍ରଜାତିମାନଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ ଦିଏ।

ଏଣ୍ଡେମିକ୍ ପ୍ରଜାତି: ଏକ ପ୍ରଜାତି ଯାହା ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭୌଗୋଳିକ ସ୍ଥାନରେ ସ୍ୱାଭାବିକ ଏବଂ ଅନ୍ୟକୋଣସି ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରାକୃତିକ ଭାବରେ ମିଳେ ନାହିଁ। ଏଣ୍ଡେମିଜିମ୍ ବିଭିନ୍ନ ସ୍କେଲରେ ହୋଇପାରେ — ଏକ ପର୍ବତ ଶ୍ରେଣୀ, ଏକ ଦ୍ୱୀପ, ଏକ ନଦୀ ଅବବାହିକା, କିମ୍ବା ଏକ ଗୁମ୍ଫା। ଉଚ୍ଚ ଏଣ୍ଡେମିଜିମ୍ ଜୈବ ବିବିଧତା ହଟସ୍ପଟ୍ର ଏକ ଚିହ୍ନ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଲାୟନ୍-ଟେଲଡ୍ ମାକାକ୍ (Lion-tailed Macaque) ପଶ୍ଚିମଘାଟର ସ୍ଥାନୀୟ, ଏବଂ ଅଲିଭ୍ ରିଡଲି କଇଁଛ (Olive Ridley Turtle) (ଯଦିଓ ଓଡ଼ିଶାର ସ୍ଥାନୀୟ ନୁହେଁ) ଗହୀରମଥାରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବସା ବାନ୍ଧିବା ସ୍ଥାନ ଅଛି ଯାହା ଅନୁଭବରେ ସ୍ଥାନୀୟ ଯେ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଏକକ ରୁକେରି ସେହି ବେଳାଭୂମି ପାଇଁ ଅନନ୍ୟ।

ଜୈବ ମଣ୍ଡଳ ସଂରକ୍ଷଣ: ଏକ ବୃହତ ସଂରକ୍ଷିତ ଅଞ୍ଚଳ ଯାହା ୟୁନେସ୍କୋର ମ୍ୟାନ୍ ଆଣ୍ଡ ଦି ବାୟୋସ୍ଫିଅର୍ (MAB) କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ (Man and the Biosphere (MAB) Programme) ଅଧୀନରେ ସ୍ଥାନୀୟ ସମୁଦାୟ ପ୍ରୟାସ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ବିଜ୍ଞାନ ଉପରେ ଆଧାରିତ ଟକାଉ ବିକାଶକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିବା ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରାଯାଇଛି। ଜୈବ ମଣ୍ଡଳ ସଂରକ୍ଷଣର ତିନୋଟି ଜୋନ୍ ଅଛି: ଏକ କୋର୍ ଜୋନ୍ (କଡ଼ା ସୁରକ୍ଷିତ), ଏକ ବଫର୍ ଜୋନ୍ (ସୀମିତ ମାନବ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ), ଏବଂ ଏକ ଟ୍ରାନ୍ଜିସନ୍ ଜୋନ୍ (ଟକାଉ ସଂସାଧନ ବ୍ୟବହାର)। ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ କିମ୍ବା ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଅଭୟାରଣ୍ୟ ପରି, ଜୈବ ମଣ୍ଡଳ ସଂରକ୍ଷଣ ମୁଖ୍ୟତଃ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ସୁରକ୍ଷା ବିଷୟରେ ନୁହେଁ — ଏଗୁଡ଼ିକ ମାନବ ବ୍ୟବହାର ସହିତ ସଂରକ୍ଷଣକୁ ସମନ୍ୱିତ କରିବା ବିଷୟରେ। ଭାରତରେ 18ଟି ଜୈବ ମଣ୍ଡଳ ସଂରକ୍ଷଣ ଅଛି, ଯେଉଁଥିରୁ 12ଟି ୟୁନେସ୍କୋ MAB ବିଶ୍ୱ ନେଟୱାର୍କର ଅଂଶ।

ଇନ୍-ସିଟୁ ସଂରକ୍ଷଣ (In-situ Conservation): ପ୍ରଜାତିମାନଙ୍କର ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରାକୃତିକ ବାସସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟରେ ସଂରକ୍ଷଣ। ଏଥିରେ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ, ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଅଭୟାରଣ୍ୟ, ଜୈବ ମଣ୍ଡଳ ସଂରକ୍ଷଣ, ଏବଂ ସାମୁଦାୟିକ ସଂରକ୍ଷଣ ପରି ସଂରକ୍ଷିତ ଅଞ୍ଚଳ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଇନ୍-ସିଟୁ ପଦ୍ଧତି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଇକୋସିଷ୍ଟମ୍ ସଂରକ୍ଷଣ କରେ, ଯାହା ବିବର୍ତ୍ତନମୂଳକ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଜାରି ରଖିବାକୁ ଅନୁମତି ଦିଏ। ଉଦାହରଣ: ସିମିଳିପାଳ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ (ବାଘ ସଂରକ୍ଷଣ), ଗହୀରମଥା ସାମୁଦ୍ରିକ ଅଭୟାରଣ୍ୟ (ଅଲିଭ୍ ରିଡଲି କଇଁଛ ବସା)।

ଏକ୍ସ-ସିଟୁ ସଂରକ୍ଷଣ (Ex-situ Conservation): ଜୈବ ବିବିଧତାର ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକର ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରାକୃତିକ ବାସସ୍ଥାନ ବାହାରେ ସଂରକ୍ଷଣ। ଏଥିରେ ଚିଡ଼ିଆଖାନା, ଉଦ୍ଭିଦ ଉଦ୍ୟାନ, ଜିନ୍ ବ୍ୟାଙ୍କ, ବିହନ ବ୍ୟାଙ୍କ, ଏବଂ ବନ୍ଦୀ ପ୍ରଜନନ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଯେତେବେଳେ ଏକ ପ୍ରଜାତି ଗମ୍ଭୀର ଭାବରେ ବିପଦପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ କିମ୍ବା ଏହାର ବାସସ୍ଥାନ ଗମ୍ଭୀର ଭାବରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଏକ୍ସ-ସିଟୁ ପଦ୍ଧତି ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। ଉଦାହରଣ: ଭିତରକନିକାର କୁମ୍ଭୀର ପ୍ରଜନନ କେନ୍ଦ୍ର (Crocodile Breeding Centre), ନ୍ୟାସନାଲ ବ୍ୟୁରୋ ଅଫ୍ ପ୍ଲାଣ୍ଟ ଜେନେଟିକ୍ ରିସୋର୍ସେସ୍ (NBPGR), ଦିଲ୍ଲୀର ଜିନ୍ ବ୍ୟାଙ୍କ (Gene Bank)।

ଆରିବାଡା (Arribada): ଏକ ସ୍ପାନିସ୍ ଶବ୍ଦ ଯାହାର ଅର୍ଥ “ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆଗମନ”, ଅଲିଭ୍ ରିଡଲି କଇଁଛମାନଙ୍କର ସମନ୍ୱିତ ସାମୂହିକ ବସା ବାନ୍ଧିବାକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ। ଏକ ଆରିବାଡା ସମୟରେ, କିଛି ରାତି ମଧ୍ୟରେ ହଜାର ହଜାର ମାଈ କଇଁଛ ସମୁଦ୍ର କୂଳକୁ ଆସି ସମାନ ବେଳାଭୂମିରେ ଅଣ୍ଡା ଦିଅନ୍ତି। ଓଡ଼ିଶାର ଗହୀରମଥା ବେଳାଭୂମି ବିଶ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଆରିବାଡା ଆୟୋଜନ କରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଏକ ଋତୁରେ 1,00,000 ରୁ ଅଧିକ କଇଁଛ ବସା ବାନ୍ଧନ୍ତି।

ରାମସାର୍ ସ୍ଥଳ (Ramsar Site): 1971 ର ରାମସାର୍ ସମ୍ମିଳନୀ (Ramsar Convention) ଅଧୀନରେ ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଗୁରୁତ୍ୱର ଏକ ଜଳାଶୟ ସ୍ଥଳ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଭାରତରେ 75ଟି ରାମସାର୍ ସ୍ଥଳ ଅଛି (2023 ସୁଦ୍ଧା)। ଓଡ଼ିଶାରେ, ଚିଲିକା ହ୍ରଦ ଏବଂ ଭିତରକନିକା ମାଙ୍ଗ୍ରୋଭ୍ ରାମସାର୍ ସ୍ଥଳ। ଧ୍ୟାନ ଦିଅନ୍ତୁ: ଏକ ରାମସାର୍ ସ୍ଥଳ ଜୈବ ମଣ୍ଡଳ ସଂରକ୍ଷଣ ସମାନ ନୁହେଁ — ପୂର୍ବଟି ଜଳାଶୟ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦିଏ, ପରବର୍ତ୍ତୀ ବୃହତ୍ତର ଇକୋସିଷ୍ଟମ୍ ଉପରେ।

ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଅଭୟାରଣ୍ୟ: ଏକ ସଂରକ୍ଷିତ ଅଞ୍ଚଳ ଯେଉଁଠାରେ କିଛି ମାନବ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ (ଯଥା, ଚରାଣ, ପର୍ଯ୍ୟଟନ) ଅନୁମତିପ୍ରାପ୍ତ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେଗୁଡ଼ିକ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀକୁ କ୍ଷତି ନ ପହଞ୍ଚାଏ। ଅଭୟାରଣ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ତୁଳନାରେ ନିମ୍ନ ସ୍ତରର ସୁରକ୍ଷା ଥାଏ। ଉଦାହରଣ: ଗହୀରମଥା ସାମୁଦ୍ରିକ ଅଭୟାରଣ୍ୟ ହେଉଛି ବିଶେଷ ଭାବରେ ସାମୁଦ୍ରିକ କଇଁଛମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଅଭୟାରଣ୍ୟ।

ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ: ଏକ ଉଚ୍ଚ ସୁରକ୍ଷିତ ଅଞ୍ଚଳ ଯେଉଁଠାରେ ଅନୁସନ୍ଧାନ ଏବଂ ଅନୁମତି ସହିତ ପର୍ଯ୍ୟଟନ ବ୍ୟତୀତ କୌଣସି ମାନବ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଅନୁମତିପ୍ରାପ୍ତ ନୁହେଁ। ଭାରତର ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନଗୁଡ଼ିକ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ସୁରକ୍ଷା ଆଇନ, 1972 (Wildlife Protection Act, 1972) ଅଧୀନରେ ଘୋଷଣା କରାଯାଇଛି। ଉଦାହରଣ: ସିମିଳିପାଳ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ (ସିମିଳିପାଳ ଜୈବ ମଣ୍ଡଳ ସଂରକ୍ଷଣର ମୂଳ)।

ଏହି ସଂଜ୍ଞାଗୁଡ଼ିକ କେବଳ ମନେ ରଖିବା ପାଇଁ ନୁହେଁ — ଏଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ସାଧନ ଯାହା ଆପଣ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରଶ୍ନ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରିବେ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଯେତେବେଳେ OPSC ପଚାରେ “ନିମ୍ନଲିଖିତ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ଓଡ଼ିଶାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏକ ସ୍ୱୀକୃତିପ୍ରାପ୍ତ ଜୈବ ମଣ୍ଡଳ ସଂରକ୍ଷଣ?” (OPSC ରେ ପରୀକ୍ଷିତ), ଆପଣଙ୍କୁ ଜାଣିବାକୁ ହେବ ଯେ ସିମିଳିପାଳ ହେଉଛି ଏକମାତ୍ର, ଏବଂ ନନ୍ଦା ଦେବୀ, ନିଲଗିରି, ଏବଂ ସୁନ୍ଦରବନ ଅନ୍ୟ ରାଜ୍ୟରେ ଅଛନ୍ତି। ଏକ ଜୈବ ମଣ୍ଡଳ ସଂରକ୍ଷଣ ଏବଂ ଏକ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ପ୍ରାୟତଃ ପରୋକ୍ଷ ଭାବରେ ପରୀକ୍ଷା କରାଯାଏ।

ଜୈବ ବିବିଧତା ହଟସ୍ପଟ୍: ବୈଶ୍ଵିକ ଏବଂ ଭାରତୀୟ ପ୍ରସଙ୍ଗ

ବୈଶ୍ଵିକ ହଟସ୍ପଟ୍ — ବଡ଼ ଚିତ୍ର

36ଟି ବୈଶ୍ଵିକ ଜୈବ ବିବିଧତା ହଟସ୍ପଟ୍ କ୍ରାନ୍ତୀୟ ଏବଂ ଉପ-କ୍ରାନ୍ତୀୟ ଅଞ୍ଚଳରେ କେନ୍ଦ୍ରିତ। 2000 ମସିହାରେ ମାୟର୍ସ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଥମ 25ଟି ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଇଥିଲା; ପରେ ଆଉ 11ଟି ଯୋଡ଼ାଯାଇଥିଲା। ମୁଖ୍ୟ ଉଦାହରଣଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଟ୍ରପିକାଲ୍ ଆଣ୍ଡିଜ୍ (Tropical Andes), ମାଡାଗାସ୍କର ଏବଂ ଭାରତ ମହାସାଗରୀୟ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ, ସୁନ୍ଦାଲାଣ୍ଡ (Sundaland), ଇଣ୍ଡୋ-ବର୍ମା (Indo-Burma), ଏବଂ ଭୂମଧ୍ୟସାଗରୀୟ ଅବବାହିକା (Mediterranean Basin) ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଭାରତ ଚାରୋଟି ହଟସ୍ପଟ୍ର ଅଂଶ (ନିମ୍ନରେ ଦେଖନ୍ତୁ)। ମାନଦଣ୍ଡ — 1,500 ଏଣ୍ଡେମିକ୍ ଉଦ୍ଭିଦ ପ୍ରଜାତି ଏବଂ 70% ବାସସ୍ଥାନ କ୍ଷତି — କଡ଼ା। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଆମାଜନ୍ ବର୍ଷାବଣ ଏକ ହଟସ୍ପଟ୍ ନୁହେଁ କାରଣ ଏହାର ମୂଳ ବନସ୍ପତିର 70% ରୁ କମ୍ କ୍ଷତି ହୋଇଛି, ଯଦିଓ ଏହାର ଅପାର ଜୈବ ବିବିଧତା ଅଛି। ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମତା ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ: ଏକ ହଟସ୍ପଟ କେବଳ ସମୃଦ୍ଧତା ବିଷୟରେ ନୁହେଁ; ଏହା ବିପଦ ବିଷୟରେ।

ଭାରତର ଚାରିଟି ଜୈବ ବିବିଧତା ହଟସ୍ପଟ୍

ଭାରତ ଜୈବ ବିବିଧତାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସମୃଦ୍ଧ, କିନ୍ତୁ କେବଳ ଚାରିଟି ଅଞ୍ଚଳ ହଟସ୍ପଟ୍ ମାନଦଣ୍ଡ ପୂରଣ କରେ। OPSC ପରୀକ୍ଷା କରିଛି ଯେ ପଶ୍ଚିମଘାଟ ଏକ ହଟସ୍ପଟ୍ (Q4, Q8), ଏବଂ ପୂର୍ବଘାଟ ନୁହେଁ। ଚାରିଟି ହେଲା:

1. ପଶ୍ଚିମଘାଟ (ଶ୍ରୀଲଙ୍କା ସହିତ) — ଭାରତର ପଶ୍ଚିମ ଉପକୂଳ ବରାବର, ଗୁଜରାଟରୁ ତାମିଲନାଡୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପ୍ତ। ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଜାତି: ନିଲଗିରି ଥାର (Nilgiri Tahr), ଲାୟନ୍-ଟେଲଡ୍ ମାକାକ୍, ମାଲାବାର ଜାଏଣ୍ଟ ଗିଳନ୍ତିକାଠ (Malabar Giant Squirrel), ବାଇଗଣୀ ବେଙ୍ଗ (Purple Frog - Nasikabatrachus sahyadrensis)। ପଶ୍ଚିମଘାଟ ହିମାଳୟ ତୁଳନାରେ ପୁରୁଣା ଏବଂ ଏକ ଅନନ୍ୟ ମୌସୁମୀ ଜଳବାୟୁ ଅଛି। ଏହା ଏକ ୟୁନେସ୍କୋ ବିଶ୍ୱ ଐତିହ୍ୟ ସ୍ଥଳ।
2. ପୂର୍ବୀ ହିମାଳୟ — ସିକ୍କିମ, ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶ, ଦାର୍ଜିଲିଂ, ଏବଂ ଭୁଟାନର କିଛି ଅଂଶକୁ ଘୋଡ଼ାଇଥାଏ। ଧ୍ୟାନ ଦିଅନ୍ତୁ: ସମଗ୍ର ହିମାଳୟ ଏକ ହଟସ୍ପଟ୍ ନୁହେଁ — କେବଳ ପୂର୍ବୀ ଭାଗ (ପୂର୍ବ ହିମାଳୟ) ଉଚ୍ଚ ଏଣ୍ଡେମିଜିମ୍ ଏବଂ ବାସସ୍ଥାନ କ୍ଷତି ହେତୁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ। ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଜାତି: ରେଡ୍ ପାଣ୍ଡା (Red Panda), ହିମାଳୟୀ ମୋନାଲ୍ (Himalayan Monal), ପୂର୍ବୀ ହିମାଳୟୀ ଓକ୍ (Eastern Himalayan Oak)।
3. ଇଣ୍ଡୋ-ବର୍ମା — ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଭାରତ (ଆସାମ, ମେଘାଳୟ, ନାଗାଲାଣ୍ଡ, ମଣିପୁର, ମିଜୋରାମ, ତ୍ରିପୁରା, ଏବଂ ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶର ଅଂଶ), ମିଆଁମାର, ଥାଇଲାଣ୍ଡ, ଲାଓସ, କାମ୍ବୋଡିଆ, ଭିଏତନାମ, ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ଚୀନ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଜାତି: ହୁଲକ୍ ଗିବନ୍ (Hoolock Gibbon), ପିଗ୍ମି ହଗ୍ (Pygmy Hog), ହିସ୍ପିଡ୍ ହର୍ (Hispid Hare)।
4. ସୁନ୍ଦାଲାଣ୍ଡ — ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ (ଭାରତ), ଇଣ୍ଡୋନେସିଆ, ମାଲେସିଆ, ସିଙ୍ଗାପୁର, ବ୍ରୁନେଇ, ଏବଂ ଫିଲିପାଇନ୍ସକୁ ଘୋଡ଼ାଇଥାଏ। ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଜାତି: ନିକୋବର ମେଗାପୋଡ୍ (Nicobar Megapode), ନିକୋବର କପୋତ (Nicobar Pigeon), ଲୁଣୀପାଣି କୁମ୍ଭୀର (Saltwater Crocodile - ଆଣ୍ଡାମାନ ଏବଂ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜରେ)।

ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପାର୍ଥକ୍ୟ: ଡେକ୍କନ ମାଳଭୂମି ଏବଂ ଇଣ୍ଡୋ-ଗାଙ୍ଗେଟିକ୍ ସମତଳ ହଟସ୍ପଟ୍ ନୁହେଁ। ସୁନ୍ଦରବନ ଏକ ରାମସାର୍ ସ୍ଥଳ ଏବଂ ୟୁନେସ୍କୋ ବିଶ୍ୱ ଐତିହ୍ୟ ସ୍ଥଳ, କିନ୍ତୁ ଏକ ବୈଶ୍ଵିକ ଜୈବ ବିବିଧତା ହଟସ୍ପଟ୍ ନୁହେଁ (ସେଗୁଡ଼ିକ ସୁନ୍ଦାଲାଣ୍ଡ ହଟସ୍ପଟର ଅଂଶ ଯଦି ଆପଣ ସମଗ୍ର ସୁନ୍ଦରବନ ଅଞ୍ଚଳକୁ ବିଚାର କରନ୍ତି? ପ୍ରକୃତରେ ସୁନ୍ଦରବନ ଗଙ୍ଗା-ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ବ-ଦ୍ୱୀପିକାରେ ଅଛି, ଯାହା ଏକ ହଟସ୍ପଟ୍ ନୁହେଁ। ସୁନ୍ଦାଲାଣ୍ଡ ହଟସ୍ପଟ୍ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରେ କିନ୍ତୁ ମୂଳଭୂମି ସୁନ୍ଦରବନକୁ ନୁହେଁ। ତେଣୁ PYQ ଉତ୍ତର ଯେ “ସୁନ୍ଦରବନ ଏକ ବୈଶ୍ଵିକ ହଟସ୍ପଟ୍ ନୁହେଁ” ସଠିକ୍।)

ତୁଳନାତ୍ମକ ସାରଣୀ: ଭାରତର ଚାରିଟି ଜୈବ ବିବିଧତା ହଟସ୍ପଟ୍

ଏହି ସାରଣୀ ଏକ ଶୀଘ୍ର ପୁନରାବୃତ୍ତି ସାଧନ। ଧ୍ୟାନ ଦିଅନ୍ତୁ ଯେ ପୂର୍ବଘାଟ ଏକ ହଟସ୍ପଟ୍ ନୁହେଁ — ସେଠାରେ ନିମ୍ନ ଏଣ୍ଡେମିଜିମ୍ ଏବଂ କମ୍ ବାସସ୍ଥାନ କ୍ଷତି ଅଛି। OPSC ଏହି ପାର୍ଥକ୍ୟ (Q4) ପରୀକ୍ଷା କରିଛି।

ଭାରତ ଏବଂ ଓଡ଼ିଶାର ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଜାତି

ଏଣ୍ଡେମିଜିମ୍ ହଟସ୍ପଟ୍ ଧାରଣାର ହୃଦୟ। ଏକ ପ୍ରଜାତି ସ୍ଥାନୀୟ ଯଦି ଏହା ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭୌଗୋଳିକ ଅଞ୍ଚଳରେ ସୀମିତ। ଭାରତର ଏଣ୍ଡେମିଜିମର ଅନେକ କେନ୍ଦ୍ର ଅଛି: ପଶ୍ଚିମଘାଟ, ପୂର୍ବୀ ହିମାଳୟ, ଆଣ୍ଡାମାନ ଏବଂ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ, ଏବଂ ପୂର୍ବଘାଟ (ଯଦିଓ ହଟସ୍ପଟ୍ ନୁହେଁ, ସେଠାରେ ଜର୍ଡନ୍ସ କର୍ସର୍ (Jerdon's Courser) ପରି କିଛି ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଜାତି ଅଛି)। ଓଡ଼ିଶା, ଯଦିଓ ନିଜେ ହଟସ୍ପଟ୍ ନୁହେଁ, ସିମିଳିପାଳ ଏବଂ ଭିତରକନିକା ଅଞ୍ଚଳରେ ଅନେକ ସ୍ଥାନୀୟ କିମ୍ବା ପ୍ରାୟ-ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଜାତି ଧାରଣ କରେ।

ଓଡ଼ିଶାର ସ୍ଥାନୀୟ ଉଦ୍ଭିଦ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀ

• ସିମିଳିପାଳ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ କଳା ବାଘ (Black Tiger) (ବଙ୍ଗୀୟ ବାଘର ଏକ ମେଲାନିଷ୍ଟିକ୍ ରୂପ, ଏକ ପୃଥକ ପ୍ରଜାତି ନୁହେଁ ବରଂ ଏକ ଜେନେଟିକ୍ ମର୍ଫ) ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହା ଅର୍କିଡ୍ (Orchids) ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଜଣାଶୁଣା — 200 ରୁ ଅଧିକ ପ୍ରଜାତି, ଯାହା ମଧ୍ୟରୁ ଅନେକ ପୂର୍ବଘାଟର ସ୍ଥାନୀୟ।
• ଭିତରକନିକା ମାଙ୍ଗ୍ରୋଭ୍ ଲୁଣୀପାଣି କୁମ୍ଭୀର (Saltwater Crocodile - Crocodylus porosus) ର ଆୟୋଜନ କରେ, ଯାହା ଓଡ଼ିଶାର ସ୍ଥାନୀୟ ନୁହେଁ କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଜନସଂଖ୍ୟା ଅଛି। ଅଲିଭ୍ ରିଡଲି କଇଁଛ ଓଡ଼ିଶାର ସ୍ଥାନୀୟ ନୁହେଁ (ଏହା ଅନେକ କ୍ରାନ୍ତୀୟ ବେଳାଭୂମିରେ ବସା ବାନ୍ଧେ), କିନ୍ତୁ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଏକକ ରୁକେରି ଗହୀରମଥାରେ ସ୍ଥାନୀୟ ଅନୁଭବରେ ଯେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବେଳାଭୂମି ଏତେ ସାନ୍ଦ୍ରତା ଆୟୋଜନ କରେ ନାହିଁ।
• ଚିଲିକା ହ୍ରଦ ଏକ ରାମସାର୍ ସ୍ଥଳ ଏବଂ ଇରାୱାଡି ଡଲଫିନ୍ (Irrawaddy Dolphin - Orcaella brevirostris) ର ଘର, ଯାହା ସ୍ଥାନୀୟ ନୁହେଁ କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ଏକ କ୍ଷୁଦ୍ର ଜନସଂଖ୍ୟା ଅଛି। ହ୍ରଦରେ ଚିଲିକା ବାରାମୁଣ୍ଡି (Chilika Barramundi) ପରି ସ୍ଥାନୀୟ ମାଛ ପ୍ରଜାତି ମଧ୍ୟ ଅଛି।
• ଓଡ଼ିଶାର ପୂର୍ବଘାଟ (ଯଥା, ମହେନ୍ଦ୍ରଗିରି, ଗନ୍ଧମାର୍ଦନ) ସାଇକାସ୍ ସ୍ଫେରିକା (Cycas sphaerica) ଏବଂ ପ୍ଟେରୋକାର୍ପସ୍ ସାନ୍ଟାଲିନସ୍ (Pterocarpus santalinus - ରତନ, ଯଦିଓ ଆନ୍ଧ୍ରରେ ଅଧିକ ସାଧାରଣ) ପରି ସ୍ଥାନୀୟ ଉଦ୍ଭିଦ ଅଛି।

ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ଏଣ୍ଡେମିଜିମ୍ କାହିଁକି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ

ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଜାତିଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାୟତଃ ବିଲୁପ୍ତ ପ୍ରତି ଅଧିକ ସମ୍ବେଦନଶୀଳ କାରଣ ସେମାନଙ୍କର ଛୋଟ ପରିସର ସେମାନଙ୍କୁ ବାସସ୍ଥାନ କ୍ଷତି, ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଏବଂ ଆକ୍ରମଣକାରୀ ପ୍ରଜାତି ପ୍ରତି ସମ୍ବେଦନଶୀଳ କରେ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ପଶ୍ଚିମଘାଟର ଲାୟନ୍-ଟେଲଡ୍ ମାକାକ୍ ବିପଦପୂର୍ଣ୍ଣ କାରଣ ଏହାର ବର୍ଷାବଣ ବାସସ୍ଥାନ ଖଣ୍ଡବିଖଣ୍ଡ ହେଉଛି। ଓଡ଼ିଶାରେ, କଳା ବାଘ ଏକ ପୃଥକ ପ୍ରଜାତି ନୁହେଁ କିନ୍ତୁ ଏହାର ଅନନ୍ୟ ରଙ୍ଗ ଏହାକୁ ଏକ ପର୍ଯ୍ୟଟକ ଆକର୍ଷଣ କରେ, ଯାହା ଶିକାର ଚାପ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ। ସଂରକ୍ଷଣ ପ୍ରୟାସ କେବଳ ପ୍ରଜାତି ନୁହେଁ, ସମଗ୍ର ବାସସ୍ଥାନ ସୁରକ୍ଷା ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦେବା ଜରୁରୀ।

ଓଡ଼ିଶାରେ ସଂରକ୍ଷିତ ଅଞ୍ଚଳ: ଏକ ଗଭୀର ଅନୁଧ୍ୟାନ

ଓଡ଼ିଶାର ସଂରକ୍ଷିତ ଅଞ୍ଚଳର ଏକ ସମୃଦ୍ଧ ନେଟୱାର୍କ ଅଛି। PYQ ଗୁଡ଼ିକ ବାରମ୍ବାର ତିନୋଟି ପରୀକ୍ଷା କରେ: ସିମିଳିପାଳ ଜୈବ ମଣ୍ଡଳ ସଂରକ୍ଷଣ, ଗହୀରମଥା ସାମୁଦ୍ରିକ ଅଭୟାରଣ୍ୟ, ଏବଂ ଭିତରକନିକା ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ। ଆପଣଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କର ଉପାଧି, ସ୍ଥାନ ଏବଂ ମହତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିବାକୁ ହେବ।

ସିମିଳିପାଳ ଜୈବ ମଣ୍ଡଳ ସଂରକ୍ଷଣ

• ଅବସ୍ଥାନ: ମୟୁରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା, ଉତ୍ତର ଓଡ଼ିଶା।
• ଉପାଧି:
  • ସିମିଳିପାଳ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ (କୋର୍ ଅଞ୍ଚଳ) — 1979 ରେ ଘୋଷଣା।
  • ସିମିଳିପାଳ ବାଘ ସଂରକ୍ଷଣ — ପ୍ରୋଜେକ୍ଟ ଟାଇଗରର ଅଂଶ।
  • ସିମିଳିପାଳ ଜୈବ ମଣ୍ଡଳ ସଂରକ୍ଷଣ — 1994 ରେ ୟୁନେସ୍କୋ MAB ଅଧୀନରେ ଘୋଷଣା, ଏବଂ ପରେ 2009 ରେ ଭାରତୀୟ ଜୈବ ମଣ୍ଡଳ ସଂରକ୍ଷଣ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଅଧୀନରେ (PYQ 2009 ର ଭାରତୀୟ ଉପାଧି ଉଲ୍ଲେଖ କରେ; ଧ୍ୟାନ ଦିଅନ୍ତୁ ଯେ ୟୁନେସ୍କୋ ସ୍ୱୀକୃତି 1994 ରେ ଆସିଥିଲା)। ଏହା ଓଡ଼ିଶାର ଏକମାତ୍ର ଜୈବ ମଣ୍ଡଳ ସଂରକ୍ଷଣ।
• ଜୈବ ବିବିଧତା: କ୍ରାନ୍ତୀୟ ଆର୍ଦ୍ର ପତ୍ରଝଡ଼ା ଜଙ୍ଗଲ, ଶାଳ ଗଛ, 1000 ରୁ ଅଧିକ ଉଦ୍ଭିଦ ପ୍ରଜାତି, 42ଟି ସ୍ତନ୍ୟପାୟୀ ପ୍ରଜାତି (ବାଘ, ହାତୀ, ଚିତା, ଗୌର ସହିତ), ଏବଂ 242ଟି ପକ୍ଷୀ ପ୍ରଜାତି।
• ଅନନ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ: କଳା ବାଘ — ଏକ ଜେନେଟିକ୍ ମ୍ୟୁଟେସନ୍ (ସ୍ୟୁଡୋମେଲାନିଜମ୍) ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ଏକ ମେଲାନିଷ୍ଟିକ୍ ରୂପ। ସିମିଳିପାଳ ବିଶ୍ୱର ଏକମାତ୍ର ସ୍ଥାନ ଯେଉଁଠାରେ ଜଙ୍ଗଲରେ କଳା ବାଘ ମିଳନ୍ତି।
• ବିପଦ: ଖଣି (ଲୌହ ଆଦି), ଶିକାର, ମାନବ-ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ସଂଘର୍ଷ।

ଗହୀରମଥା ସାମୁଦ୍ରିକ ଅଭୟାରଣ୍ୟ

• ଅବସ୍ଥାନ: ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା, ବଙ୍ଗୋପସାଗର ଉପକୂଳରେ, ଭିତରକନିକା ଇକୋସିଷ୍ଟମର ଅଂଶ।
• ଉପାଧି: ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ସୁରକ୍ଷା ଆଇନ, 1972 ଅଧୀନରେ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଅଭୟାରଣ୍ୟ। ଏହା ମଧ୍ୟ ଭିତରକନିକା ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ କମ୍ପ୍ଲେକ୍ସର ଅଂଶ।
• ମହତ୍ତ୍ୱ: ଅଲିଭ୍ ରିଡଲି କଇଁଛ (Lepidochelys olivacea) ର ବିଶ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ରୁକେରି (ବସା ବାନ୍ଧିବା ସ୍ଥାନ)। ଆରିବାଡା ନାମକ ସାମୂହିକ ବସା ବାନ୍ଧିବା ଘଟଣା ପ୍ରତିବର୍ଷ ଜାନୁଆରୀରୁ ମାର୍ଚ୍ଚ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଘଟେ। ଗହୀରମଥା ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଏକକ ରୁକେରି ଆୟୋଜନ କରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଏକ ଋତୁରେ 1,00,000 ରୁ ଅଧିକ କଇଁଛ ବସା ବାନ୍ଧେ।
• ଓଡ଼ିଶାର ଅନ୍ୟ ବସା ସ୍ଥାନ: ରୁଷିକୁଲ୍ୟା ବେଳାଭୂମି (ଦ୍ୱିତୀୟ ବୃହତ୍ତମ), ଦେବୀ ନଦୀ ମୁଖ (ଛୋଟ)। OPSC ପରୀକ୍ଷା କରିଛି ଯେ ଗହୀରମଥା ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ (Q2, Q3, Q6)।
• ବିପଦ: ଟ୍ରଲ୍ ମାଛଧରା (କଇଁଛ ଜାଲରେ ପଡ଼ନ୍ତି), ଉପକୂଳ ବିକାଶ, ଆଲୋକ ପ୍ରଦୂଷଣ।

ଭିତରକନିକା ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ଏବଂ ମାଙ୍ଗ୍ରୋଭ୍

• ଅବସ୍ଥାନ: କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା, ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଏବଂ ବୈତରଣୀ ନଦୀର ବ-ଦ୍ୱୀପିକାରେ।
• ଉପାଧି:
  • ଭିତରକନିକା ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ (କୋର୍ ଅଞ୍ଚଳ) — 1998 ରେ ଘୋଷଣା।
  • ଭିତରକନିକା ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଅଭୟାରଣ୍ୟ — 1975 ରେ ଘୋଷଣା।
  • ରାମସାର୍ ସ୍ଥଳ — 2002 ରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।
• ଜୈବ ବିବିଧତା: ଭାରତର ଦ୍ୱିତୀୟ ବୃହତ୍ତମ ମାଙ୍ଗ୍ରୋଭ୍ ଇକୋସିଷ୍ଟମ୍ (ସୁନ୍ଦରବନ ପରେ)। ଲୁଣୀପାଣି କୁମ୍ଭୀର (ଭାରତରେ ସର୍ବାଧିକ ଜନସଂଖ୍ୟା), ରାଜଗୋଖ (King Cobra), ଭାରତୀୟ ଅଜଗର (Indian Python), ଏବଂ 200 ରୁ ଅଧିକ ପକ୍ଷୀ ପ୍ରଜାତିମାନଙ୍କର ଘର।
• ଅନନ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ: ଗହୀରମଥା ସାମୁଦ୍ରିକ ଅଭୟାରଣ୍ୟ ଭିତରକନିକା ସହିତ ସଂଲଗ୍ନ, ଯାହା ଏକ ସୁରକ୍ଷିତ ଉପକୂଳ-ମାଙ୍ଗ୍ରୋଭ୍-ସାମୁଦ୍ରିକ ନିରନ୍ତରତା ଗଠନ କରେ।
• ବିପଦ: ଘୂର୍ଣ୍ଣିବଳୟ, ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ି ଚାଷ, ଶିଳ୍ପ ପ୍ରଦୂଷଣ।

ଚିଲିକା ହ୍ରଦ

• ଅବସ୍ଥାନ: ପୁରୀ, ଖୋର୍ଦ୍ଧା, ଏବଂ ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା।
• ଉପାଧି: ରାମସାର୍ ସ୍ଥଳ (1981), ଏବଂ ୟୁନେସ୍କୋ ବିଶ୍ୱ ଐତିହ୍ୟ ସ୍ଥଳ (ସାମୟିକ ତାଲିକାରେ)। ଏହା ଏସିଆର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଲୁଣୀପାଣି ଲଗୁନ୍ (brackish water lagoon)।
• ଜୈବ ବିବିଧତା: 160 ରୁ ଅଧିକ ପକ୍ଷୀ ପ୍ରଜାତି (ପ୍ରବାସୀ), ଇରାୱାଡି ଡଲଫିନ୍ (ବିପଦପୂର୍ଣ୍ଣ), ଏବଂ ସମୃଦ୍ଧ ମାଛ ବିବିଧତା।
• ଧ୍ୟାନ ଦିଅନ୍ତୁ: ଚିଲିକା ନୁହେଁ ଏକ ଜୈବ ମଣ୍ଡଳ ସଂରକ୍ଷଣ କିମ୍ବା ଏକ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ। ଏହା ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ମହତ୍ତ୍ୱର ଏକ ଜଳାଶୟ। OPSC ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଥିବା PYQ ଗୁଡ଼ିକରେ ଏହାକୁ ସିଧାସଳଖ ପରୀକ୍ଷା କରିନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଭବିଷ୍ୟତ ପ୍ରଶ୍ନ ପାଇଁ ଏକ ସମ୍ଭାବ୍ୟ ବିଷୟ।

ତୁଳନାତ୍ମକ ସାରଣୀ: ଓଡ଼ିଶାର ମୁଖ୍ୟ ସଂରକ୍ଷିତ ଅଞ୍ଚଳ

ଏହି ସାରଣୀ ଆପଣଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଚାରିଟି ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଧ୍ୟାନ ଦିଅନ୍ତୁ ଯେ କେବଳ ସିମିଳିପାଳ ଏକ ଜୈବ ମଣ୍ଡଳ ସଂରକ୍ଷଣ; ଅନ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ଅଭୟାରଣ୍ୟ କିମ୍ବା ରାମସାର୍ ସ୍ଥଳ।

ଇନ୍-ସିଟୁ ବନାମ ଏକ୍ସ-ସିଟୁ ସଂରକ୍ଷଣ: ରଣନୀତି ଏବଂ ଉଦାହରଣ

ସଂରକ୍ଷଣ ଜୀବବିଜ୍ଞାନ ପ୍ରୟାସକୁ ଦୁଇଟି ବୃହତ ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭକ୍ତ କରେ। ପାର୍ଥକ୍ୟ ବୁଝିବା “ସଂରକ୍ଷଣ” ସାଧାରଣରେ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେବା ପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।

ଇନ୍-ସିଟୁ ସଂରକ୍ଷଣ

• ସଂଜ୍ଞା: ପ୍ରାକୃତିକ ବାସସ୍ଥାନରେ ପ୍ରଜାତିମାନଙ୍କର ସୁରକ୍ଷା।
• ସାଧନ: ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ, ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଅଭୟାରଣ୍ୟ, ଜୈବ ମଣ୍ଡଳ ସଂରକ୍ଷଣ, ସାମୁଦାୟିକ ସଂରକ୍ଷଣ, ପରିସଂରକ୍ଷଣ ସଂରକ୍ଷଣ।
• ସୁବିଧା: ସମଗ୍ର ଇକୋସିଷ୍ଟମ୍ ଏବଂ ବିବର୍ତ୍ତନମୂଳକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସଂରକ୍ଷଣ କରେ; ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ବ୍ୟବଧାନରେ ବ୍ୟୟ-ସମ୍ବଳ; ପରିସଂସ୍ଥାନିକ ସେବା ବଜାୟ ରଖେ।
• ଅସୁବିଧା: ବୃହତ ଅଞ୍ଚଳ ଆବଶ୍ୟକ; ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଏବଂ ପ୍ରାକୃତିକ ବିପଦ ପ୍ରତି ସମ୍ବେଦନଶୀଳ; ଜନସଂଖ୍ୟା ଘନ ଅଞ୍ଚଳରେ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ କରିବା କଷ୍ଟ।
• ଭାରତୀୟ ଉଦାହରଣ: ପ୍ରୋଜେକ୍ଟ ଟାଇଗର (ବାଘ ସଂରକ୍ଷଣ ମାଧ୍ୟମରେ ଇନ୍-ସିଟୁ), ପ୍ରୋଜେକ୍ଟ ଏଲିଫାଣ୍ଟ, ସିମିଳିପାଳ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ, ଗହୀରମଥା ସାମୁଦ୍ରିକ ଅଭୟାରଣ୍ୟ।

ଏକ୍ସ-ସିଟୁ ସଂରକ୍ଷଣ

• ସଂଜ୍ଞା: ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରାକୃତିକ ବାସସ୍ଥାନ ବାହାରେ ପ୍ରଜାତିମାନଙ୍କର ସୁରକ୍ଷା।
• ସାଧନ: ଚିଡ଼ିଆଖାନା, ଉଦ୍ଭିଦ ଉଦ୍ୟାନ, ଜିନ୍ ବ୍ୟାଙ୍କ, ବିହନ ବ୍ୟାଙ୍କ, ବନ୍ଦୀ ପ୍ରଜନନ କେନ୍ଦ୍ର, କ୍ରାୟୋପ୍ରିଜର୍ଭେସନ୍।
• ସୁବିଧା: ତୁରନ୍ତ ବିଲୁପ୍ତିରୁ ଗୁରୁତର ଭାବରେ ବିପଦପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଜାତିମାନଙ୍କୁ ବଞ୍ଚାଇପାରେ; ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ପ୍ରଜନନ ଅନୁମତି ଦିଏ; ଅତି କ୍ଷୁଦ୍ର ଜନସଂଖ୍ୟା ଥିବା ପ୍ରଜାତି ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ।
• ଅସୁବିଧା: ବ୍ୟୟବହୁଳ; ପ୍ରାକୃତିକ ବାସସ୍ଥାନ କିମ୍ବା ଇକୋସିଷ୍ଟମ୍ ସଂରକ୍ଷଣ କରେ ନାହିଁ; ଜେନେଟିକ୍ ଡ୍ରିଫ୍ଟ କିମ୍ବା ପ୍ରାକୃତିକ ଆଚରଣ ହରାଇପାରେ।
• ଭାରତୀୟ ଉଦାହରଣ: ଭିତରକନିକାରେ କୁମ୍ଭୀର ପ୍ରଜନନ କେନ୍ଦ୍ର (ଲୁଣୀପାଣି କୁମ୍ଭୀରର ବନ୍ଦୀ ପ୍ରଜନନ), ନ୍ୟାସନାଲ ଜୁଲୋଜିକାଲ୍ ପାର୍କ (ଦିଲ୍ଲୀ), NBPGR ରେ ଜିନ୍ ବ୍ୟାଙ୍କ, ପିଞ୍ଜୋରରେ ଶଗୁଣ ସଂରକ୍ଷଣ ପ୍ରଜନନ କେନ୍ଦ୍ର (Vulture Conservation Breeding Centre)।

ତୁଳନାତ୍ମକ ସାରଣୀ: ଇନ୍-ସିଟୁ ବନାମ ଏକ୍ସ-ସିଟୁ ସଂରକ୍ଷଣ

OPSC ଆପଣଙ୍କୁ ଏକ ଦିଆଯାଇଥିବା ସଂରକ୍ଷଣ ପଦକ୍ଷେପକୁ ଶ୍ରେଣୀବଦ୍ଧ କରିବାକୁ କହିପାରେ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, “ନିମ୍ନଲିଖିତ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ଏକ୍ସ-ସିଟୁ ସଂରକ୍ଷଣର ଉଦାହରଣ?” — ଉତ୍ତର ଏକ ଜିନ୍ ବ୍ୟାଙ୍କ କିମ୍ବା ଏକ ଚିଡ଼ିଆଖାନା ହୋଇପାରେ।

କାର୍ଯ୍ୟ ଉଦାହରଣ ଏବଂ ପ୍ରୟୋଗ (Worked Examples & Applications)

ବର୍ତ୍ତମାନ ଆମେ ପ୍ରକୃତ PYQ ଗୁଡ଼ିକରେ ଧାରଣାଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରୟୋଗ କରୁଛୁ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉଦାହରଣ ଆବଶ୍ୟକ ଫର୍ମାଟ୍ ଅନୁସରଣ କରେ।

ଉଦାହରଣ ୧ — OPSC (ପୂର୍ବ ବର୍ଷ)

ପ୍ରଶ୍ନ: ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏକ ସ୍ୱୀକୃତିପ୍ରାପ୍ତ ଜୈବମଣ୍ଡଳ ସଂରକ୍ଷଣ କ୍ଷେତ୍ର (Biosphere Reserve) ନିମ୍ନଲିଖିତ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି?

ଛାତ୍ରମାନେ ଦେଖିଥିବା ବିକଳ୍ପ:

• ମାନସ ଜୈବମଣ୍ଡଳ ସଂରକ୍ଷଣ କ୍ଷେତ୍ର (Manas Biosphere Reserve)
• ନୋକ୍ରେକ ଜୈବମଣ୍ଡଳ ସଂରକ୍ଷଣ କ୍ଷେତ୍ର (Nokrek Biosphere Reserve)
• ନିଲଗିରି ଜୈବମଣ୍ଡଳ ସଂରକ୍ଷଣ କ୍ଷେତ୍ର (Nilgiri Biosphere Reserve)
• ସିମିଲିପାଳ ଜୈବମଣ୍ଡଳ ସଂରକ୍ଷଣ କ୍ଷେତ୍ର (Simlipal Biosphere Reserve)

ପଦକ୍ଷେପ ବିଶ୍ଳେଷଣ (Walkthrough):

1. ପ୍ରଶ୍ନଟି କ'ଣ ପରୀକ୍ଷା କରୁଛି: ଭାରତର ଜୈବମଣ୍ଡଳ ସଂରକ୍ଷଣ କ୍ଷେତ୍ର ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ଅନୁସାରେ ସେମାନଙ୍କର ଅବସ୍ଥିତି ବିଷୟରେ ଜ୍ଞାନ। ପ୍ରଶ୍ନଟି ବିଶେଷ ଭାବରେ ଓଡ଼ିଶା ପାଇଁ ପଚାରିଛି।
2. ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭୁଲ ବିକଳ୍ପ କାହିଁକି ଭୁଲ:
   • ମାନସ ଜୈବମଣ୍ଡଳ ସଂରକ୍ଷଣ କ୍ଷେତ୍ର ଆସାମରେ ଅଛି।
   • ନୋକ୍ରେକ ଜୈବମଣ୍ଡଳ ସଂରକ୍ଷଣ କ୍ଷେତ୍ର ମେଘାଳୟରେ ଅଛି।
   • ନିଲଗିରି ଜୈବମଣ୍ଡଳ ସଂରକ୍ଷଣ କ୍ଷେତ୍ର ତାମିଲନାଡୁ, କେରଳ ଏବଂ କର୍ଣ୍ଣାଟକକୁ ବ୍ୟାପିଛି।
3. ସଠିକ୍ ବିକଳ୍ପ କାହିଁକି ଠିକ୍: ସିମିଲିପାଳ ଜୈବମଣ୍ଡଳ ସଂରକ୍ଷଣ କ୍ଷେତ୍ର ଓଡ଼ିଶାର ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲାରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହାକୁ ୧୯୯୪ ମସିହାରେ ୟୁନେସ୍କୋ MAB (UNESCO MAB) ଅଧୀନରେ ଘୋଷଣା କରାଯାଇଥିଲା ଏବଂ ଏହା ରାଜ୍ୟର ଏକମାତ୍ର ଜୈବମଣ୍ଡଳ ସଂରକ୍ଷଣ କ୍ଷେତ୍ର।

ସଠିକ୍ ଉତ୍ତର: ସିମିଲିପାଳ ଜୈବମଣ୍ଡଳ ସଂରକ୍ଷଣ କ୍ଷେତ୍ର (Simlipal Biosphere Reserve)

ଗ୍ରହଣୀୟ ବିଷୟ (Takeaway): ସର୍ବଦା ଜୈବମଣ୍ଡଳ ସଂରକ୍ଷଣ କ୍ଷେତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ସେମାନଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ସହିତ ମାନଚିତ୍ରିତ କରନ୍ତୁ। ସିମିଲିପାଳ ଓଡ଼ିଶାର ଏକମାତ୍ର ଜୈବମଣ୍ଡଳ ସଂରକ୍ଷଣ କ୍ଷେତ୍ର; ନନ୍ଦାଦେବୀ (ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ), ସୁନ୍ଦରବନ (ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ) ଏବଂ ନିଲଗିରି (ଦକ୍ଷିଣ ରାଜ୍ୟ) ଭଳି ଅନ୍ୟ ସଂରକ୍ଷଣ କ୍ଷେତ୍ର ସାଧାରଣ ବିଭ୍ରାଟକାରୀ (distractors) ଅଟେ।

ଉଦାହରଣ ୨ — OPSC (ପୂର୍ବ ବର୍ଷ)

ପ୍ରଶ୍ନ: ଓଲିଭ ରିଡଲେ ସାମୁଦ୍ରିକ କଇଁଛ (Olive Ridley sea turtles) ମାନଙ୍କର ବିଶ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ରୁକେରୀ (rookery) ଭାବରେ ଓଡ଼ିଶାର କେଉଁ ଉପକୂଳ ଅଞ୍ଚଳ ପ୍ରସିଦ୍ଧ?

ଛାତ୍ରମାନେ ଦେଖିଥିବା ବିକଳ୍ପ:

• ଚିଲିକା ହ୍ରଦ (Chilika Lake)
• ରୁଷିକୁଲ୍ୟା ବେଳାଭୂମି (Rushikulya Beach)
• ଭିତରକନିକା (Bhitarkanika)
• ଗହୀରମଥା ବେଳାଭୂମି (Gahirmatha Beach)

ପଦକ୍ଷେପ ବିଶ୍ଳେଷଣ (Walkthrough):

1. ପ୍ରଶ୍ନଟି କ'ଣ ପରୀକ୍ଷା କରୁଛି: ଓଡ଼ିଶାରେ ଓଲିଭ ରିଡଲେ ବସା ବାନ୍ଧିବା ସ୍ଥାନ ଏବଂ "ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ରୁକେରୀ" ଶବ୍ଦ ବିଷୟରେ ଜ୍ଞାନ।
2. ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭୁଲ ବିକଳ୍ପ କାହିଁକି ଭୁଲ:
   • ଚିଲିକା ହ୍ରଦ ଏକ ଲଗୁନ୍ (lagoon), ବେଳାଭୂମି ନୁହେଁ; ଏହା ଇରାବାଡ଼ି ଡଲଫିନ୍ (Irrawaddy dolphins) ପାଇଁ ଜଣାଶୁଣା, କଇଁଛ ବସା ବାନ୍ଧିବା ପାଇଁ ନୁହେଁ।
   • ରୁଷିକୁଲ୍ୟା ବେଳାଭୂମି ଏକ ବସା ବାନ୍ଧିବା ସ୍ଥାନ କିନ୍ତୁ ଏହା ଦ୍ୱିତୀୟ ବୃହତ୍ତମ, ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ନୁହେଁ।
   • ଭିତରକନିକା ଏକ ମାଙ୍ଗ୍ରୋଭ ଜଙ୍ଗଲ ଏବଂ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ; ଯଦିଓ ଗହୀରମଥା ଭିତରକନିକା ଇକୋସିଷ୍ଟମର ଏକ ଅଂଶ, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବେଳାଭୂମି ହେଉଛି ଗହୀରମଥା।
3. ସଠିକ୍ ବିକଳ୍ପ କାହିଁକି ଠିକ୍: ଗହୀରମଥା ବେଳାଭୂମି ଓଲିଭ ରିଡଲେ କଇଁଛମାନଙ୍କର ବିଶ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ସାମୂହିକ ବସା ବାନ୍ଧିବା (mass nesting/arribada) ଆୟୋଜନ କରେ, ଯେଉଁଠାରେ ବାର୍ଷିକ ୧,୦୦,୦୦୦ରୁ ଅଧିକ କଇଁଛ ବସା ବାନ୍ଧନ୍ତି।

ସଠିକ୍ ଉତ୍ତର: ଗହୀରମଥା ବେଳାଭୂମି (Gahirmatha Beach)

ଗ୍ରହଣୀୟ ବିଷୟ (Takeaway): ତିନୋଟି ବସା ବାନ୍ଧିବା ସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ କରନ୍ତୁ: ଗହୀରମଥା (ସବୁଠାରୁ ବଡ଼), ରୁଷିକୁଲ୍ୟା (ଦ୍ୱିତୀୟ), ଦେବୀ ନଦୀ ମୁହାଣ (ତୃତୀୟ)। ଏହା ମଧ୍ୟ ଧ୍ୟାନ ଦିଅନ୍ତୁ ଯେ ଭିତରକନିକା ହେଉଛି ବୃହତ୍ତର ସଂରକ୍ଷିତ ଅଞ୍ଚଳ, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବେଳାଭୂମି ନୁହେଁ।

ଉଦାହରଣ ୩ — OPSC (ପୂର୍ବ ବର୍ଷ)

ପ୍ରଶ୍ନ: ଭାରତର ଜୈବବିବିଧତା ହଟସ୍ପଟ୍ (Biodiversity Hotspots) ସମ୍ବନ୍ଧରେ, ନିମ୍ନଲିଖିତ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁ ବିବୃତ୍ତି ତଥ୍ୟଗତ ଭାବରେ ସଠିକ୍?

ଛାତ୍ରମାନେ ଦେଖିଥିବା ବିକଳ୍ପ:

• ପୂର୍ବ ଘାଟ (Eastern Ghats) ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଜୈବବିବିଧତା ହଟସ୍ପଟ୍
• ପଶ୍ଚିମ ଘାଟ (Western Ghats) ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଜୈବବିବିଧତା ହଟସ୍ପଟ୍
• ହିମାଳୟ (Himalayas) ଏକ ଜୈବବିବିଧତା ହଟସ୍ପଟ୍ ଭାବରେ ବିବେଚିତ ନୁହେଁ
• ଦକ୍ଷିଣ ମାଳଭୂମି (Deccan Plateau) ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଜୈବବିବିଧତା ହଟସ୍ପଟ୍

ପଦକ୍ଷେପ ବିଶ୍ଳେଷଣ (Walkthrough):

1. ପ୍ରଶ୍ନଟି କ'ଣ ପରୀକ୍ଷା କରୁଛି: କନଜରଭେସନ୍ ଇଣ୍ଟରନ୍ୟାସନାଲ୍ (Conservation International) ତାଲିକା ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭାରତର କେଉଁ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଭାବରେ ଜୈବବିବିଧତା ହଟସ୍ପଟ୍ ଭାବରେ ସ୍ୱୀକୃତିପ୍ରାପ୍ତ ସେ ବିଷୟରେ ଜ୍ଞାନ।
2. ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭୁଲ ବିକଳ୍ପ କାହିଁକି ଭୁଲ:
   • ପୂର୍ବ ଘାଟ ମାନଦଣ୍ଡ (criteria) ପୂରଣ କରେ ନାହିଁ (୧,୫୦୦ରୁ କମ୍ ସ୍ଥାନୀୟ ଉଦ୍ଭିଦ ପ୍ରଜାତି ଏବଂ ୭୦%ରୁ କମ୍ ବାସସ୍ଥାନ କ୍ଷତି)।
   • ସମଗ୍ର ହିମାଳୟ ଏକ ହଟସ୍ପଟ୍ ନୁହେଁ; କେବଳ ପୂର୍ବ ହିମାଳୟ (Eastern Himalayas) (ପୂର୍ବ ଭାଗ) ଯୋଗ୍ୟତା ଅର୍ଜନ କରେ।
   • ଦକ୍ଷିଣ ମାଳଭୂମି ଏକ ହଟସ୍ପଟ୍ ନୁହେଁ; ଏହା ମଧ୍ୟମ ସ୍ଥାନୀୟତା (moderate endemism) ସହିତ ଏକ ବୃହତ ମାଳଭୂମି।
3. ସଠିକ୍ ବିକଳ୍ପ କାହିଁକି ଠିକ୍: ପଶ୍ଚିମ ଘାଟ ଭାରତର ଚାରିଟି ଜୈବବିବିଧତା ହଟସ୍ପଟ୍ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ, ଯାହା ଉଭୟ ମାନଦଣ୍ଡ (ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥାନୀୟତା ଏବଂ ଗମ୍ଭୀର ବାସସ୍ଥାନ କ୍ଷତି) ପୂରଣ କରେ।

ସଠିକ୍ ଉତ୍ତର: ପଶ୍ଚିମ ଘାଟ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଜୈବବିବିଧତା ହଟସ୍ପଟ୍ (The Western Ghats are a designated Biodiversity Hotspot)

ଗ୍ରହଣୀୟ ବିଷୟ (Takeaway): ଚାରିଟି ଭାରତୀୟ ହଟସ୍ପଟ୍ (ପଶ୍ଚିମ ଘାଟ, ପୂର୍ବ ହିମାଳୟ, ଇଣ୍ଡୋ-ବର୍ମା (Indo-Burma), ସୁଣ୍ଡାଲ୍ୟାଣ୍ଡ (Sundaland)) କଣ୍ଠସ୍ଥ କରନ୍ତୁ। ପୂର୍ବ ଘାଟ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ମାଳଭୂମି ସାଧାରଣ ଫାନ୍ଦ (traps) ଅଟେ।

ଉଦାହରଣ ୪ — OPSC (ପୂର୍ବ ବର୍ଷ)

ପ୍ରଶ୍ନ: ଓଡ଼ିଶାର ଗହୀରମଥା ସାମୁଦ୍ରିକ ଅଭୟାରଣ୍ୟ (Gahirmatha Marine Sanctuary) କେଉଁ ପ୍ରଜାତିର ବସା ବାନ୍ଧିବା ପାଇଁ ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ପ୍ରସିଦ୍ଧ?

ଛାତ୍ରମାନେ ଦେଖିଥିବା ବିକଳ୍ପ:

• ଗ୍ରୀନ୍ ସି ଟର୍ଟଲ୍ (Green Sea Turtle)
• ଲେଦରବ୍ୟାକ୍ ଟର୍ଟଲ୍ (Leatherback Turtle)
• ହକ୍ସବିଲ୍ ଟର୍ଟଲ୍ (Hawksbill Turtle)
• ଓଲିଭ ରିଡଲେ ଟର୍ଟଲ୍ (Olive Ridley Turtle)

ପଦକ୍ଷେପ ବିଶ୍ଳେଷଣ (Walkthrough):

1. ପ୍ରଶ୍ନଟି କ'ଣ ପରୀକ୍ଷା କରୁଛି: ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସଂରକ୍ଷିତ ଅଞ୍ଚଳ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ପ୍ରଜାତି ଚିହ୍ନଟ।
2. ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭୁଲ ବିକଳ୍ପ କାହିଁକି ଭୁଲ:
   • ଗ୍ରୀନ୍ ସି ଟର୍ଟଲ୍ ଭାରତର ଅନ୍ୟ ଭାଗରେ (ଯଥା, ଲକ୍ଷଦ୍ୱୀପ, ଆଣ୍ଡାମାନ) ବସା ବାନ୍ଧେ କିନ୍ତୁ ଗହୀରମଥାରେ ବଡ଼ ସଂଖ୍ୟାରେ ନୁହେଁ।
   • ଲେଦରବ୍ୟାକ୍ ଟର୍ଟଲ୍ ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜରେ ବସା ବାନ୍ଧେ।
   • ହକ୍ସବିଲ୍ ଟର୍ଟଲ୍ ପ୍ରବାଲ ପ୍ରସ୍ତର (coral reefs) ରେ ମିଳେ ଏବଂ ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜରେ ବସା ବାନ୍ଧେ।
3. ସଠିକ୍ ବିକଳ୍ପ କାହିଁକି ଠିକ୍: ଗହୀରମଥା ଓଲିଭ ରିଡଲେ ଟର୍ଟଲ୍ (Lepidochelys olivacea) ପାଇଁ ବିଶ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ରୁକେରୀ। ସାମୂହିକ ବସା ବାନ୍ଧିବା ଘଟଣାକୁ ଆରିବାଡା (arribada) କୁହାଯାଏ।

ସଠିକ୍ ଉତ୍ତର: ଓଲିଭ ରିଡଲେ ଟର୍ଟଲ୍ (Olive Ridley Turtle)

ଗ୍ରହଣୀୟ ବିଷୟ (Takeaway): ପ୍ରତ୍ୟେକ ସାମୁଦ୍ରିକ କଇଁଛ ପ୍ରଜାତିକୁ ଭାରତରେ ଏହାର ପ୍ରାଥମିକ ବସା ବାନ୍ଧିବା ସ୍ଥାନ ସହିତ ଯୋଡ଼ନ୍ତୁ: ଓଲିଭ ରିଡଲେ → ଓଡ଼ିଶା (ଗହୀରମଥା, ରୁଷିକୁଲ୍ୟା); ଲେଦରବ୍ୟାକ୍ → ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର; ଗ୍ରୀନ୍ ସି ଟର୍ଟଲ୍ → ଲକ୍ଷଦ୍ୱୀପ; ହକ୍ସବିଲ୍ → ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର।

ଉଦାହରଣ ୫ — OPSC (ପୂର୍ବ ବର୍ଷ)

ପ୍ରଶ୍ନ: ଓଡ଼ିଶାର ନିମ୍ନଲିଖିତ ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ୟୁନେସ୍କୋ ଜୈବମଣ୍ଡଳ ସଂରକ୍ଷଣ କ୍ଷେତ୍ର (UNESCO Biosphere Reserve) ଭାବରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ?

ଛାତ୍ରମାନେ ଦେଖିଥିବା ବିକଳ୍ପ:

• ଭିତରକନିକା (Bhitarkanika)
• ଚିଲିକା (Chilika)
• ନନ୍ଦନକାନନ (Nandankanan)
• ସିମିଲିପାଳ (Similipal)

ପଦକ୍ଷେପ ବିଶ୍ଳେଷଣ (Walkthrough):

1. ପ୍ରଶ୍ନଟି କ'ଣ ପରୀକ୍ଷା କରୁଛି: ୟୁନେସ୍କୋ ଜୈବମଣ୍ଡଳ ସଂରକ୍ଷଣ କ୍ଷେତ୍ର ଏ