ପରିଚୟ
ବର୍ତ୍ତମାନ ବିଷୟ (Current Affairs) ପତ୍ରିକାରେ OPSC ପରୀକ୍ଷାର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ "ସ୍ଥାନ, ପ୍ରତୀକ ଓ ବିବିଧ" ଉପବିଷୟଟି ଦେଖିବାକୁ ସରଳ ମନେ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ସୁବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଭାବରେ ପ୍ରସ୍ତୁତି ନେଲେ ସର୍ବାଧିକ ନମ୍ବର ଅର୍ଜନର ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅଞ୍ଚଳ। ଏହି ବିଭାଗ ଅଭିଯୋଜକର ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକ କେଉଁଠାରେ ଘଟେ, ସରକାରୀ ପ୍ରତୀକଗୁଡ଼ିକ କ'ଣ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରେ ଏବଂ ଭୂଗୋଳ, ଶାସନ ଓ ସଂସ୍କୃତିକୁ ସଂଯୋଗ କରୁଥିବା ଅସଂଖ୍ୟ ତଥ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ସଚେତନତା ପରୀକ୍ଷା କରେ। ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଥିର ନୁହେଁ କିମ୍ବା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗତିଶୀଳ ନୁହେଁ; ବରଂ ଏହା ଉଭୟର ସଂଯୋଗସ୍ଥଳରେ ବିଦ୍ୟମାନ। ଯେକୌଣସି ଛାତ୍ର ଯିଏ ମହିନ୍ଦ୍ରା ଓ ମହିନ୍ଦ୍ରାର ମୁଖ୍ୟାଳୟର ଅବସ୍ଥିତି, RBI ଚିହ୍ନରେ ଥିବା ପ୍ରାଣୀ, ସତକୋସିଆ ଗର୍ଜ ଯେଉଁ ଜିଲ୍ଲାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏବଂ ସର୍ବାଧିକ ବନଭୂମି ଥିବା ରାଜ୍ୟ ଜାଣେ, ସେ ଏକ ମାନସିକ ମାନଚିତ୍ର ନିର୍ମାଣ କରୁଛି ଯାହା Prelims ଏବଂ Mains ଉଭୟ ପାଇଁ ସେବା କରେ।
2019–2024 ଅବଧିରେ ଉପଲବ୍ଧ PYQs ଉପରେ ଆଧାର କରି, ଏହି ସଠିକ ବିଷୟବସ୍ତୁ ଠାରୁ 17 ଟି ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରାଯାଇଛି। ସେମାନଙ୍କର ଗଠନ ସରଳ ତଥ୍ୟ ସ୍ମରଣ (ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, "କେଉଁ ରାଜ୍ୟ ମହିଳା ସାକ୍ଷରତାରେ ଦ୍ୱିତୀୟ?" – OPSC 2019) ଠାରୁ ଜଟିଳ ମେଳ ବ୍ୟାୟାମ (ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, OPSC 2023, 2024 ରେ ଚାରୋଟି ଜୈବବୈଚିତ୍ର୍ୟ ଐତିହ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ସେମାନଙ୍କ ଜିଲ୍ଲା ସହିତ ଯୋଡ଼ିବା) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ। ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାୟ ପ୍ରତିବର୍ଷର ପତ୍ରିକାରେ ଦେଖାଯାଏ, 2024 ରେ ଏହି ଉପବିଷୟ ଠାରୁ ଏକାକୀ ତିନୋଟି ପ୍ରଶ୍ନ ରହିଛି। ଏହି ଧାରା ସୂଚିତ କରେ ଯେ OPSC ଏହି ଅଞ୍ଚଳକୁ ধାରାବାହିକ ଭାବରେ ମୂଲ୍ୟ ଦେଏ ଏବଂ ଅଭିଯୋଜକମାନଙ୍କୁ ଜାତୀୟ ଏବଂ ଓଡ଼ିଶା-ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଉন୍ନୟନ ଉଭୟରେ ଅଦ୍ୟତନ ରହିବାକୁ ଆଶା କରେ।
ପରୀକ୍ଷିତ ଗଭୀରତା ମୁଖ୍ୟତଃ ଭୂପୃଷ୍ଠ-ଠାରୁ-ମଧ୍ୟମ – ଯଦି ଠିକ୍ ଭାବରେ ସଂଗୃହୀତ ହୁଏ ତେବେ ସ୍ମୃତିରେ ରଖାଯାଇପାରେ ଏମନ ତଥ୍ୟ। ତଥାପି, ମେଳ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକ ଦୁଇଟି ତଥ୍ୟ ସେଟ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସାରିତ ସନ୍ଦର୍ଭ (ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, BHS ନାମ ସହିତ ଜିଲ୍ଲା) ଏବଂ ବର୍ଗଗୁଡ଼ିକର ସ୍ପଷ୍ଟ ବୋଝାପଡ଼ା (ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ସାମୁଦ୍ରିକ ସୁରକ୍ଷିତ ଅଞ୍ଚଳ ବନାମ ଜୈବବୈଚିତ୍ର୍ୟ ଐତିହ୍ୟ ସ୍ଥାନ) ଆବଶ୍ୟକ। 2024 ର ପତ୍ରିକା ସାଂସ୍କୃତିକ ପ୍ରତୀକ ଏବଂ ଜାତି ବର୍ଗ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ନୂତନ ମେଳ ସେଟ ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ କରିଛି, ଯାହା ସୂଚିତ କରେ ଯେ OPSC ଧୀରେ ଧୀରେ ନୃତାତ୍ତ୍ୱିକ ଏବଂ ସାଂସ୍କୃତିକ ପ୍ରତୀକ ଗୁଡ଼ିକୁ "ବିବିଧ" ଟୋକରାରେ ବୁଣୁଛି।
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ତିନୋଟି କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରିବ:
- ଧାରଣାଗତ ଭିତ୍ତି ନିର୍ମାଣ ଯାହା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତ୍ୟେକ ମୁଖ୍ୟ ଶବ୍ଦ ଯାହା ଦେଖାଯାଇପାରେ ତାହା ସଂଜ୍ଞାୟିତ ହୁଏ।
- ଛଅଟି ବିଷୟଗତ ବିଭାଗରେ ଗଭୀର ଅନୁସନ୍ଧାନ ଯାହା ସମସ୍ତ ସରକାରୀ ପାଠ୍ୟକ୍ରମ ବିନ୍ଦୁ ଆବୃତ କରେ – ଓଡ଼ିଶାର BHS ଠାରୁ ବିଶ୍ବ ସମ୍ମେଳନ, କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଯୋଜନା ଠାରୁ ପୁରସ୍କାର ବିଜେତା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ।
- ପ୍ରତ୍ୟେକ ତଥ୍ୟକୁ PYQs ସହିତ ସଂଯୋଗ ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଆପଣ ଜାଣିବେ ଠିକ୍ କ'ଣ ପଚାରାଯାଇଛି ଏବଂ ଏହା କିପରି ପୁନଃ ଦେଖା ଦେଇପାରେ।
ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଆପଣ ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସ ସହିତ ଯେକୌଣସି ପ୍ରଶ୍ନ ସମ୍ବୋଧନ କରିବାକୁ ସକ୍ଷମ ହେବେ ଯାହା ଆପଣାକୁ ସ୍ଥାନ, ପ୍ରତୀକ ଏବଂ ବିବିଧ ବିଷୟ ଖୋଜିବାକୁ, ଚିହ୍ନଟ କରିବାକୁ, ମେଳ କରିବାକୁ ବା ପାର୍ଥକ୍ୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବାକୁ ବୁଲାଏ।
ମୂଳ ଧାରଣା ଓ ଭିତ୍ତି
ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବିଷୟବସ୍ତୁରେ ଗଭୀର ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିବାର ପୂର୍ବରୁ, ଆମକୁ ନିର୍ମାଣ ଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ସଂଜ୍ଞାୟିତ କରିବାକୁ ହେବ। ଏହି ଉପବିଷୟରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରଶ୍ନ ଏହି ମୂଳ ଧାରଣାଗୁଡ଼ିକର ଏକ ବା ଏକାଧିକ ପରୀକ୍ଷା କରେ।
ଜୈବବୈଚିତ୍ର୍ୟ ଐତିହ୍ୟ ସ୍ଥାନ (BHS): ଏକ ଆইନତଃ ନିଯୁକ୍ତ ଅଞ୍ଚଳ ଯାହା ଅନନ୍ୟ, ଜୈବ-ଭାବରେ ଭଙ୍ଗୁର ଏବଂ ଜୈବବୈଚିତ୍ର୍ୟରେ ସମୃଦ୍ଧ। ଜୈବ ବୈଚିତ୍ର୍ୟ ଅଧିନିୟମ, 2002 ର ଧାରା 37 ଅନୁଯାୟୀ, ରାଜ୍ୟ ସରକାରଗୁଡ଼ିକ ସ୍ଥାନୀୟ ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକର ପରାମର୍ଶରେ BHS ଘୋଷଣା କରିପାରନ୍ତି। ଏହି ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଅଭୟାରଣ୍ୟ ବା ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ନୁହେଁ ବରଂ ପ୍ରାୟତଃ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ-ପରିଚାଳିତ। ଓଡ଼ିଶାର ଚାରୋଟି ଘୋଷିତ BHS ରହିଛି: ଗନ୍ଧମାର୍ଦ୍ଦନ ପର୍ବତ ଶ୍ରେଣୀ, ମଣ୍ଡାସାରୁ ଗର୍ଜ, ସତକୋସିଆ ଗର୍ଜ ଏବଂ ମହେନ୍ଦ୍ରଗିରି ପର୍ବତ ଶ୍ରେଣୀ (OPSC 2023, 2024 ରେ ପରୀକ୍ଷିତ)।
ସାମୁଦ୍ରିକ ସୁରକ୍ଷିତ ଅଞ୍ଚଳ (MPA): ଜୀବ-ବ୍ୟବସ୍ଥା, ପ୍ରଜାତି ଏବଂ ସାଂସ୍କୃତିକ ଐତିହ୍ୟ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ନିଯୁକ୍ତ ଏକ ସାମୁଦ୍ରିକ ଅଞ୍ଚଳ। ଭାରତରେ MPAs ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ଭିତରକାନିକା (ଓଡ଼ିଶା), ମାଲବାନ ସାମୁଦ୍ରିକ (ମହାରାଷ୍ଟ୍ର), କୋରିଙ୍ଗା (ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶ), କଚ୍ଛ ଉପସାଗର (ଗୁଜରାଟ) ଏବଂ ମନ୍ନାର ଉপସାଗର (ତାମିଲନାଡୁ)। ଧ୍ୟାନ ଦିଅନ୍ତୁ ଯେ ପେରିୟାର ବାଘ ସଂରକ୍ଷଣ କେରଳରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏବଂ ନୁହେଁ ଏକ ସାମୁଦ୍ରିକ ସୁରକ୍ଷିତ ଅଞ୍ଚଳ – ଏହା ଏକ ସ୍ଥଳୀୟ ବାଘ ସଂରକ୍ଷଣ (OPSC 2022 ରେ ପରୀକ୍ଷିତ)।
ଜନ୍ମରେ ଲିଙ୍ଗ ଅନୁପାତ (SRB): ପ୍ରତି 1,000 ପୁରୁଷ ଜୀବନ୍ତ ଜନ୍ମ ପିଛା ମହିଳା ଜୀବନ୍ତ ଜନ୍ମର ସଂଖ୍ୟା। NFHS‑5 (2019–21) ଅନୁଯାୟୀ, ଭାରତର SRB ହେଉଛି 919 (OPSC 2021 ରେ ପରୀକ୍ଷିତ)। ଏହା ସାମଗ୍ରିକ ଲିଙ୍ଗ ଅନୁପାତ (ଜନସଂଖ୍ୟାରେ ପ୍ରତି 1,000 ପୁରୁଷ ପିଛା ମହିଳାର ସଂଖ୍ୟା) ଠାରୁ ଭିନ୍ନ। SRB ହେଉଛି ଲିଙ୍ଗ ବୈଷମ୍ୟର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ସୂଚକ।
ମହିଳା ସାକ୍ଷରତା ହାର: 7 ବର୍ଷ ଓ ତତୋଧ୍ୱର୍ଦ୍ଧ ମହିଳାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବୋଧଗମ୍ୟତା ସହିତ ପଢ଼ିବା ଓ ଲେଖିବାରେ ସକ୍ଷମ ଲୋକଙ୍କ ଶତାଂଶ। ଜନଗଣନା 2011 ଅନୁଯାୟୀ, କେରଳ 92.07% ରେ ଅଗ୍ରଣୀ, ତାହା ଅନୁସରଣ କରେ ମିଜୋରାମ 89.27% ରେ (OPSC 2019 ରେ ପରୀକ୍ଷିତ)। ତ୍ରିପୁରା, ଗୋଆ ଏବଂ ମେଘାଲୟ ସବୁ ନିମ୍ନତର।
ୟୁରୋପୀୟ ସଂଘ (EU): 27 ସଦସ୍ୟ ରାଜ୍ୟର ଏକ ରାଜନୈତିକ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ସଂଘ (2025 ଅନୁଯାୟୀ)। ବେଲାରୁସ ଏକ ସଦସ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହା ସ୍ୱାଧୀନ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ମାଧ୍ୟସ୍ଥତାର ସଦସ୍ୟ। ଲାଟଭିଆ, ମାଲ୍ଟା ଏବଂ ଆୟର୍ଲାଣ୍ଡ EU ସଦସ୍ୟ (OPSC 2019 ରେ ପରୀକ୍ଷିତ)।
ଭାରତୀୟ ରିଜର୍ଭ ବ୍ୟାଙ୍କ (RBI) ଚିହ୍ନ: RBI ର ଚିହ୍ନରେ ଏକ ସିଂହ ଚାବି ଓ ଢାଲ ଧରିଥାଏ। ଏହା ମୂଳ ଇଷ୍ଟ ଇଣ୍ଡିଆ କମ୍ପାନୀ ମୁଦ୍ରା ଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ବାଘ, ଚିତାବାଘ ଏବଂ ହାତୀ RBI ଲୋଗୋର ଅଂଶ ନୁହେଁ (OPSC 2019 ରେ ପରୀକ୍ଷିତ)। ଭାରତୀୟ ଷ୍ଟେଟ ବ୍ୟାଙ୍କ ଏକ ଭିନ୍ନ ପ୍ରତୀକ ବ୍ୟବହାର କରେ – ଏକ ଚାବିଛିଦ୍ର।
ସବୁଜତମ ରାଜ୍ୟ (ବନ ଆବୃତି): ଭାରତ ଜଙ୍ଗଲ ସ୍ଥିତି ରିପୋର୍ଟ (ISFR) 2019 ଅନୁଯାୟୀ, ସିକ୍କିମ ଏହାର ଭୌଗୋଳିକ ଅଞ୍ଚଳ ସଂପର୍କୀୟ ବନ ଆବୃତିର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶତାଂଶ ଧାରଣ କରେ (≈47.8%)। ତଥାପି, "ସବୁଜତମ" ଶବ୍ଦ ପରିବେଶଗତ ସ୍ଥିରତାକୁ ମଧ୍ୟ ସୂଚାଇପାରେ; ସିକ୍କିମକୁ ଭାରତର ପ୍ରଥମ ଜୈବ ରାଜ୍ୟ ଘୋଷଣା କରାଯାଇଛି (OPSC 2019 ରେ ପରୀକ୍ଷିତ)।
ସ୍ଥିର ଉନ୍ନୟନ: ଧାରଣାଟି ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଭାବରେ ବ୍ରୁନ୍ଦଲ୍ୟାଣ୍ଡ ଆୟୋଗ ରିପୋର୍ଟ (1987) ରେ ସଂଜ୍ଞାୟିତ ହୋଇଛି ଯେ "ବର୍ତ୍ତମାନର ଚାହିଦା ପୂରଣ କରୁଥିବା ଉନ୍ନୟନ ଭବିଷ୍ୟତ ପିଢ଼ିଗୁଡ଼ିକର ସେମାନଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ଚାହିଦା ପୂରଣ କରିବାର ଦକ୍ଷତାକୁ ଆପସ ଦେଇ ନାହିଁ।" ଏହି ରିପୋର୍ଟ (ଯାହାକୁ ଆମାଡ଼ର ସାଧାରଣ ଭବିଷ୍ୟତ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ) ଧାରଣାଟିକୁ ବିଶ୍ବ ଦର୍ଶକଙ୍କ ନିକଟରେ ପ୍ରଥମେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି (OPSC 2021 ରେ ପରୀକ୍ଷିତ)।
ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଅଭୟାରଣ୍ୟ / ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ମେଳ: ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାୟତଃ ଏକ ଅଭୟାରଣ୍ୟକୁ ଏହାର ଧ୍ୱଜ ପ୍ରଜାତି ସହିତ ଯୋଡ଼ାଏ