Biodiversity — hotspots, conservation, endemic species

ଜୈବ ବିବିଧତା — ହଟସ୍ପଟ, ସଂରକ୍ଷଣ, ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଜାତୀ

ପରିଚୟ

ଜୈବ ବିବିଧତା — ଜେନରୁ ଇକୋସିଷ୍ଟମ ପର୍ୟନ୍ତ, ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ସ୍ତରରେ ଜୀବନର ବିବିଧତା — ମାନବ ସଭ୍ୟତାର ଜୀବନ୍ତ ଭିତ୍ତି। ଓଡ଼ିଶା ଲୋକ ସେବା ଆୟୋଗ (OPSC) ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଜଣ ଏହି ଉପବିଷୟ, ସାମପ୍ରତିକ ବିଷୟ ମଧ୍ୟରେ, କେବଳ ଏକଟି ଶୈକ୍ଷଣିକ ବ୍ୟୟାମ ନୁହ। ଏହା ଏକ ଉଚ୍ଚ-ଉତ୍ପାଦ, ପୁନରାବୃତ୍ତ ବିଷୟ ୟାହ ତଥ୍ୟଗତ ସ୍ମୃତି ଓ ଧାରଣାତ୍ମକ ସ୍ପଷ୍ଟତା ଉଭୟର ପରୀକ୍ଷା କରେ। ଏହି ଉପବିଷୟ ପାଇଁ ଉପଲବ୍ଧ ସାତଟି ପୂର୍ବବର୍ଷୀୟ ପ୍ରଶ୍ନ (PYQ) (OPSC 2019, 2021, 2022, ଓ 2024 କୁ ନେଇ)ରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରଶ୍ନ ତାରିଖ, ଅବସ୍ଥାନ, ବର୍ଗୀକରଣ, ବା ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଉପକରଣର ସଠିକ ଜ୍ଞାନ ଦାବି କରେ। ଢାଞ୍ଚା ସ୍ପଷ୍ଟ: OPSC ପରୀକ୍ଷକମାନେ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ପରିଚୟ ଅପେକ୍ଷା ସଠିକତାକୁ ମୂଲ୍ୟ ଦିଅନ୍ତି।

ଏହା କାହିଁକି ଗୁରୁତ୍ବପୂର୍ଣ? ଜୈବ ବିବିଧତା ସଂରକ୍ଷଣ ଭାରତର ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଦାୟିତ୍ବ (ଜୈବ ବିବିଧତା ସମ୍ମିଳନୀ, CITES, ରାମସାର), ପତାକା ଜାତୀୟ କାର୍ଯକ୍ରମ (ପ୍ରୋଜେକ୍ଟ ଟାଇଗର, କୋକୋଡାଇଲ ସଂରକ୍ଷଣ ପ୍ରୋଜେକ୍ଟ), ଓ ରାଜ୍ଯ-ବିଶିଷ୍ଟ ସମ୍ପତ୍ତି (ସିମିଲିପାଲ, ଚିଲିକା, ଭିତରକନିକା) ସହିତ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ସଂଯୁକ୍ତ। ଏହ ବ୍ୟତୀତ, ଓଡ଼ିଶାର ଅନନ୍ୟ ଇକୋଲୋଜିକାଲ ପ୍ରୋଫାଇଲ — ମହାନଦୀ ବ-ମୁଖର ମାଙ୍ଗ୍ରୋବ ଠାରୁ ପୂର୍ବଘାଟର ଶୁଷ୍କ ପର୍ଣ୍ଣପାତୀ ବନ ପର୍ୟନ୍ତ — ଏହାକୁ ପ୍ରଶ୍ନ ପାଇଁ ଏକ ପ୍ରିୟ ଅଞ୍ଚଳ କରେ। PYQଗୁଡ଼ିକ ତଥ୍ୟ-ଭିତ୍ତିକ ବର୍ଷ-ଆଧାରିତ ପ୍ରଶ୍ନ (ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ମାଙ୍ଗ୍ରୋଭ ଦିବସ, କୁମ୍ଭୀର ପ୍ରକଳ୍ପ ଆରମ୍ଭ ବର୍ଷ), ସ୍ଥାନ-ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ (ଆଲାହାବାଦରେ କୃଷ୍ଣସାର ସଂରକ୍ଷଣ ରିଜର୍ଭ), ଏବଂ ଧାରଣାତ୍ମକ ପ୍ରୟୋଗ (OECM ସ୍ବୀକୃତି, ବାୟୋସ୍ଫିଅର ରିଜର୍ଭ ବିବୃଣୀରେ ତୃଟି ଚିହ୍ନ) ମଧ୍ୟରେ ବିସ୍ତୃତ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଆପଣଙ୍କୁ ଏହି ଉପବିଷୟରେ ଉତ୍ତୀର୍ଣ ହେବା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ସମସ୍ତ ଶିଖାଇବ। ଆମ୍ଭେ ପ୍ରଥମ ନୀତିରୁ ଆରମ୍ଭ କରୁ: ଜୈବ ବିବିଧତା କ'ଣ, ହଟସ୍ପଟ୍ କାହିଁକି ଗୁରୁତ୍ବପୂର୍ଣ, ଏବଂ ସଂରକ୍ଷଣ କିପରି ବର୍ଗୀକୃତ ହୁଏ। ତାପରେ ଆମ୍ଭେ ପରୀକ୍ଷିତ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କ୍ଷେତ୍ର — ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଜାତୀ, ବାୟୋସ୍ଫିଅର ରିଜର୍ଭ, ବାଘ ରିଜର୍ଭ, ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସମ୍ମିଳନୀ, ଓ ଓଡ଼ିଶା-କେନ୍ଦ୍ରିତ ପଦକ୍ଷେପ — ରେ ଗଭୀର ଭାବେ ପ୍ରବେଶ କରୁ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଧାରଣାକୁ ଦୃତ ରେଫରେନ୍ସ ପାଇଁ ଏକ ବ୍ଲକ୍କୋଟ୍ରେ ସଂଜ୍ଞାୟିତ କରାଯାଇଛି। ସ୍ମରଣ ରଖିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବା ପାଇଁ ତୁଳନା ସାରଣୀ ଓ ସ୍ମୃତି ସହାୟକ (mnemonics) ସନ୍ନିବେଶିତ। ସାତଟି PYQକୁ କାର୍ଯ୍ୟ ଉଦାହରଣ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇଛି, ବିସ୍ତୃତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ସହ। ଶେଷରେ, ଆମ୍ଭେ ପରୀକ୍ଷା ଢାଞ୍ଚା ବିଶ୍ଲେଷଣ କରୁ, ଭବିଷ୍ୟତ ପ୍ରଶ୍ନ ପୂର୍ବାନୁମାନ କରୁ, ଏବଂ ସାଧାରଣ ଫାନ୍ଦ ତାଲିକାବଦ୍ଧ କରୁ।

ଶେଷରେ, ଆପଣ କେବଳ ତାରିଖ ଓ ନାମ ସ୍ମରଣ କରିବେ ନାହିଁ, ବରଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ତଥ୍ୟ ପଛର କାହିଁକି ମଧ୍ୟ ବୁଝିବେ। ଏହା ହେଉଛି ପ୍ରସ୍ତୁତିର ସ୍ତର ଯାହା ଟପର୍ମାନଙ୍କୁ ପୃଥକ କରେ।

ମୂଳ ଧାରଣା ଓ ଭିତ୍ତିଭୂମି

ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପ୍ରଶ୍ନର ମୁକାବିଲା କରିବା ପୂର୍ବରୁ, ଆମ୍ଭକୁ ଏକ ଦୃଢ଼ ଧାରଣାଗତ ଢାଞ୍ଚା ନିର୍ମାଣ କରିବାକୁ ହେବ। ତଳର ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଦକୁ ପ୍ରଥମ ନୀତିରୁ ସଂଜ୍ଞାୟିତ କରାଯାଇଛି; କୌଣସିଟିକୁ ଛାଡ଼ନ୍ତୁ ନାହିଁ।

ଜୈବ ବିବିଧତା: ସ୍ଥଳଜ, ସାମୁଦ୍ରିକ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଜଳୀୟ ଇକୋସିଷ୍ଟମ ସହିତ ସମସ୍ତ ଉତ୍ସରୁ ଜୀବନ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳତା, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଇକୋଲୋଜିକାଲ କମ୍ପ୍ଲେକ୍ସ। ଏହା ତିନୋଟି ଶ୍ରେଣୀଗତ ସ୍ତରକୁ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରେ: ଜେନେଟିକ (ପ୍ରଜାତି ମଧ୍ୟରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ), ପ୍ରଜାତି (ପ୍ରଜାତିର ବିବିଧତା), ଏବଂ ଇକୋସିଷ୍ଟମ (ବାସସ୍ଥାନ ଓ ସମୁଦାୟର ବିବିଧତା)। ଏହି ଶବ୍ଦଟି ୱାଲ୍ଟର ଜି. ରୋଜେନ (Walter G. Rosen) 1985 ମସିହାରେ ଲୋକପ୍ରିୟ କରିଥିଲେ।

ଜୈବ ବିବିଧତା ହଟସ୍ପଟ: ଏକ ଜୈବ-ଭୌଗୋଳିକ ଅଞ୍ଚଳ ଯାହା ଜୈବ ବିବିଧତାର ଏକ ଗୁରୁତ୍ବପୂର୍ଣ ଭଣ୍ଡାର ଏବଂ ବିନାଶର ବିପଦରେ ରହିଛି। ଯୋଗ୍ୟ ହେବା ପାଇଁ, ଏକ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅତି କମରେ 1,500 ପ୍ରଜାତିର ସ୍ଥାନୀୟ ସଂବହନକାରୀ ଉଦ୍ଭିଦ (ବିଶ୍ବର ମୋଟର 0.5%) ରହିବା ଆବଶ୍ୟକ ଏବଂ ଏହାର ମୂଳ ବାସସ୍ଥାନର ଅତି କମରେ 70% ହରାଇଥିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଏହି ଧାରଣାଟି ନର୍ମାନ ମାୟର୍ସ (Norman Myers) 1988 ମସିହାରେ ବିକଶିତ କରିଥିଲେ ଏବଂ ପରେ କନଜର୍ଭେସନ ଇଣ୍ଟରନ୍ୟାସନାଲ (Conservation International) ଦ୍ବାରା ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥିଲା। ଭାରତ 36ଟି ବୈଶ୍ବିକ ହଟସ୍ପଟ ମଧ୍ୟରୁ ଚାରୋଟି ଧାରଣ କରେ: ହିମାଳୟ, ଇଣ୍ଡୋ-ବର୍ମା, ପଶ୍ଚିମ ଘାଟ ଓ ଶ୍ରୀଲଙ୍କା, ଏବଂ ସୁଣ୍ଡାଲ୍ୟାଣ୍ଡ (ଯାହା ନିକୋବର ଦ୍ବୀପପୁଞ୍ଜକୁ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରେ)।

ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଜାତି: ଏପରି ପ୍ରଜାତି ଯାହା ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭୌଗୋଳିକ ଅବସ୍ଥାନରେ ସ୍ବାଭାବିକ ଏବଂ ପୃଥିବୀର ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସ୍ଥାନରେ ମିଳେ ନାହିଁ। ସ୍ଥାନୀୟତା (Endemism) ସଂରକ୍ଷଣ ପ୍ରାଥମିକତା ଚିହ୍ନଟ ପାଇଁ ଏକ ମୁଖ୍ୟ ମାନଦଣ୍ଡ। ଭାରତରେ ବହୁ ସଂଖ୍ୟକ ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଜାତି ରହିଛି, ବିଶେଷକରି ପଶ୍ଚିମ ଘାଟ (ଯଥା, ନୀଳଗିରି ଥାର, ସିଂହ-ପୁଚ୍ଛ ମାକାକ) ଏବଂ ପୂର୍ବ ହିମାଳୟ (ଯଥା, ରେଡ ପାଣ୍ଡା)ରେ। ଓଡ଼ିଶାରେ, ଓଲିଭ ରିଡଲେ କଇଁଛ (ଗହୀରମଥାରେ ଆରିବାଡା ବସା ବାନ୍ଧେ) ଏବଂ ଚିଲିକା ଡଲଫିନ ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ସ୍ଥାନୀୟ ବା ନିକଟ-ସ୍ଥାନୀୟ ଜନସଂଖ୍ୟା।

ସଂରକ୍ଷଣ (ସ୍ଥାନାନ୍ତର-ସ୍ଥାନୀୟ): ପ୍ରଜାତିମାନଙ୍କର ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରାକୃତିକ ବାସସ୍ଥାନରେ ସଂରକ୍ଷଣ। ଏଥିରେ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ, ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଅଭୟାରଣ୍ୟ, ବାୟୋସ୍ଫିୟର ରିଜର୍ଭ, ପବିତ୍ର ଉପବନ, ଏବଂ ସାମୁଦାୟିକ ରିଜର୍ଭ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ନୀତି ହେଉଛି ସମଗ୍ର ଇକୋସିଷ୍ଟମକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା ଯାହାଫଳରେ ପ୍ରଜାତିମାନେ ପ୍ରାକୃତିକ ଭାବେ ବିକଶିତ ହୋଇପାରିବେ।

ସଂରକ୍ଷଣ (ସ୍ଥାନାନ୍ତର-ବାହ୍ୟ): ପ୍ରଜାତିମାନଙ୍କର ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରାକୃତିକ ବାସସ୍ଥାନ ବାହାରେ ସଂରକ୍ଷଣ। ଉଦାହରଣ ହେଉଛି ଚିଡ଼ିଆଖାନା, ଉଦ୍ଭିଦ ଉଦ୍ୟାନ, ଜିନ ବ୍ୟାଙ୍କ, ମଞ୍ଜି ବ୍ୟାଙ୍କ, ଏବଂ ମତ୍ସ୍ୟାଗାର। ସ୍ଥାନାନ୍ତର-ବାହ୍ୟ ସଂରକ୍ଷଣ ଏକ ସୁରକ୍ଷା ଜାଲ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ ଯେତେବେଳେ ସ୍ଥାନାନ୍ତର-ସ୍ଥାନୀୟ ବିକଳ୍ପ ଆଉ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହୋଇନଥାଏ।

ଅନ୍ୟ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ କ୍ଷେତ୍ର-ଭିତ୍ତିକ ସଂରକ୍ଷଣ ପଦକ୍ଷେପ (OECM): ଏକ ସଂରକ୍ଷିତ ଅଞ୍ଚଳ (PA) ବ୍ୟତୀତ ଏକ ଭୌଗୋଳିକ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଞ୍ଚଳ ଯାହା ଏପରି ଉପାୟରେ ପରିଚାଳିତ ହୁଏ ଯାହା ଜୈବ ବିବିଧତା ପାଇଁ ସକାରାତ୍ମକ ଏବଂ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ଫଳାଫଳ ହାସଲ କରେ। ଭାରତର ପ୍ରଥମ OECM ସ୍ବୀକୃତି ସାମୁଦାୟିକ ବନରେ ଜୈବ ବିବିଧତା ପରିଚାଳନା ପାଇଁ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଥିଲା (OPSC 2024)। OECM ଆନୁଷ୍ଠାନିକ PA ନେଟୱାର୍କକୁ ପରିପୂରକ କରେ।

CITES (ବିଲୁପ୍ତ ପ୍ରାୟ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଓ ଉଦ୍ଭିଦର ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ବାଣିଜ୍ୟ ଉପରେ ସମ୍ମିଳନୀ): ଏକ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଚୁକ୍ତି (1973 ମସିହାରେ ସ୍ବାକ୍ଷରିତ, 1975 ମସିହାରୁ ପ୍ରଭାବୀ) ଯାହା ନିଶ୍ଚିତ କରିବାକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ ରଖେ ଯେ ବନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀ ଓ ଉଦ୍ଭିଦର ନମୁନାର ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ବାଣିଜ୍ୟ ସେମାନଙ୍କର ବଞ୍ଚିବାକୁ ବିପଦରେ ପକାଇବ ନାହିଁ। ଏହା ପ୍ରଜାତିମାନଙ୍କୁ ତିନୋଟି ଅନୁବନ୍ଧ (I, II, III)ରେ ତାଲିକାବଦ୍ଧ କରେ ଯାହାର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତରର ବାଣିଜ୍ୟ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ରହିଛି। ଭାରତ CITES ର ଏକ ପକ୍ଷ ଏବଂ ଅପରେସନ ସେଭ କୁର୍ମା (କଇଁଛ/କଛୁପର ଅବୈଧ ବାଣିଜ୍ୟକୁ ଟାର୍ଗେଟ କରି) ପରି କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନ ଚଳାଇଛି, ଯାହା CITES ପ୍ରଶଂସା ପତ୍ର (Certificate of Commendation) ପାଇଛି (OPSC 2019)।

ପ୍ରୋଜେକ୍ଟ ଟାଇଗର: ଭାରତର ପତାକା ପ୍ରଜାତି-ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସଂରକ୍ଷଣ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ, 1973 ମସିହାରେ କର୍ବେଟ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା। ଏହା ଏକ ମୂଳ-ବଫର ରଣନୀତି ଅଧୀନରେ ବାଘ ରିଜର୍ଭର ଏକ ନେଟୱାର୍କ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲା। ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ରିଜର୍ଭ (1973-74) ମଧ୍ୟରେ କର୍ବେଟ, ସିମିଲିପାଲ, ମାନସ, ସୁନ୍ଦରବନ, ରଣଥମ୍ବୋର, କାନ୍ହା, ବାନ୍ଦୀପୁର, ପାଲାମାଉ, ଏବଂ ମେଲଘାଟ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ଥିଲା।

କୁମ୍ଭୀର ସଂରକ୍ଷଣ ପ୍ରକଳ୍ପ: 1975 ମସିହାରେ (OPSC 2021 ରେ ପରୀକ୍ଷିତ) ଜାତିସଂଘ ବିକାଶ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ (UNDP)ର ସମର୍ଥନରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା। ଏହା ତିନୋଟି କୁମ୍ଭୀର ପ୍ରଜାତି ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କେନ୍ଦ୍ରିତ କରିଥିଲା: ଘଡ଼ିଆଲ, ମଗର (ଜଳଜ କୁମ୍ଭୀର), ଏବଂ ଲୁଣିଆ କୁମ୍ଭୀର। ଏହି ପ୍ରକଳ୍ପରେ ବନ୍ଦୀ ପ୍ରଜନନ, ପୁନଃସଂରକ୍ଷଣ, ଏବଂ ବାସସ୍ଥାନ ସୁରକ୍ଷା ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ଥିଲା।

ବାୟୋସ୍ଫିୟର ରିଜର୍ଭ: ୟୁନେସ୍କୋର ମ୍ୟାନ ଆଣ୍ଡ ଦି ବାୟୋସ୍ଫିୟର (MAB) କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ (1971 ମସିହାରେ ଆରମ୍ଭ) ଅଧୀନରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଏକ ସଂରକ୍ଷିତ ଅଞ୍ଚଳ। ବାୟୋସ୍ଫିୟର ରିଜର୍ଭ ଭାରତୀୟ ଆଇନ ଅଧୀନରେ ଏକ ଆଇନଗତ ବର୍ଗ ନୁହେଁ; ସେଗୁଡ଼ିକ ସ୍ବୀକୃତିପ୍ରାପ୍ତ ସ୍ଥାନ ଯାହା ଏକ ତିନି-ଜୋନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ମାଧ୍ୟମରେ ସଂରକ୍ଷଣ ଏବଂ ଟକାଉ ଯୋଗ୍ୟ ବିକାଶକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରେ: ମୂଳ ଅଞ୍ଚଳ (କଠୋର ସୁରକ୍ଷା), ବଫର ଜୋନ (ସୀମିତ ମାନବ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ), ଏବଂ ସଂକ୍ରମଣ ଜୋନ (ଟକାଉ ଯୋଗ୍ୟ ସମ୍ବଳ ବ୍ୟବହାର)। ଭାରତରେ 18 ଟି ବାୟୋସ୍ଫିୟର ରିଜର୍ଭ (2025 ସୁଦ୍ଧା) ଅଛି, ଯାହା ମଧ୍ୟରୁ 12 ୟୁନେସ୍କୋ ବିଶ୍ବ ବାୟୋସ୍ଫିୟର ରିଜର୍ଭ ନେଟୱାର୍କର ଅଂଶ।

ମାଙ୍ଗ୍ରୋଭ ଇକୋସିଷ୍ଟମ: ଏକ ଉପକୂଳବର୍ତ୍ତୀ ଜଳାଭୂମି ବନ ଯାହା ଉଷ୍ଣକଟିବନ୍ଧୀୟ ଏବଂ ଉପ-ଉଷ୍ଣକଟିବନ୍ଧୀୟ ଜୁଆର ଅଞ୍ଚଳରେ ମିଳେ। ମାଙ୍ଗ୍ରୋଭ ଉପକୂଳକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖେ, ମତ୍ସ୍ୟ ସମ୍ପଦକୁ ସମର୍ଥନ କରେ, ଏବଂ କାର୍ବନ ସଂରକ୍ଷଣ କରେ। ମାଙ୍ଗ୍ରୋଭ ଇକୋସିଷ୍ଟମ ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଦିବସ 2 ଫେବୃଆରୀ (ବିଶ୍ବ ଜଳାଭୂମି ଦିବସ ମଧ୍ଯ; OPSC 2021 ଏହି ତାରିଖ ପରୀକ୍ଷା କରିଥିଲା)ରେ ପାଳନ କରାଯାଏ।

ଓଡ଼ିଶାର ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଜାତି: ଓଡ଼ିଶାର ଜୈବ ବିବିଧତାରେ ଅନେକ ସ୍ଥାନୀୟ ବା ବିରଳ ପ୍ରଜାତି ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ହେଉଛି ଓଲିଭ ରିଡଲେ କଇଁଛ (ଗହୀରମଥା, ରୁଷିକୂଲ୍ୟା), ଚିଲିକା ହ୍ରଦ ଡଲଫିନ (ଇରାବାଦୀ ଡଲଫିନ), ଭିତରକନିକା ଲୁଣିଆ କୁମ୍ଭୀର, ଏବଂ ସିମିଲିପାଲ ବାଘ (ଏକ ଭିନ୍ନ ଇକୋଲୋଜିକାଲ ଜନସଂଖ୍ୟା)। କୃଷ୍ଣସାର (Antilope cervicapra) ଏକ ବିଲୁପ୍ତପ୍ରାୟ ହରିଣ; କୃଷ୍ଣସାର ପାଇଁ ଭାରତର ପ୍ରଥମ ସଂରକ୍ଷଣ ରିଜର୍ଭ ଆଲାହାବାଦ, ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶରେ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥିଲା (OPSC 2019)।

ଜୈବ ବିବିଧତା ହଟସ୍ପଟ: ବୈଶ୍ବିକ ଏବଂ ଭାରତୀୟ

ହଟସ୍ପଟ କ'ଣ କରେ?

ହଟସ୍ପଟ ଧାରଣା, ନର୍ମାନ ମାୟର୍ସଙ୍କ ଦ୍ବାରା ଅଗ୍ରଣୀ, ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସଂରକ୍ଷଣ ପ୍ରାଥମିକତା ଉପକରଣ। ବିଶ୍ବର 36ଟି ସ୍ବୀକୃତିପ୍ରାପ୍ତ ହଟସ୍ପଟ ମଧ୍ୟରୁ, ପୃଥିବୀର ଭୂପୃଷ୍ଠର ପ୍ରାୟ 2.5% ଆଚ୍ଛାଦିତ, ତଥାପି ସେଗୁଡ଼ିକରେ ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନୀୟ ଉଦ୍ଭିଦ ପ୍ରଜାତିର 50% ରୁ ଅଧିକ ଏବଂ ସ୍ଥାନୀୟ ମେରୁଦଣ୍ଡୀ ପ୍ରଜାତିର 43% ରହିଛି। ଚାରୋଟି ଭାରତୀୟ ହଟସ୍ପଟ — ହିମାଳୟ, ଇଣ୍ଡୋ-ବର୍ମା, ପଶ୍ଚିମ ଘାଟ ଓ ଶ୍ରୀଲଙ୍କା, ଏବଂ ସୁଣ୍ଡାଲ୍ୟାଣ୍ଡ — ସାମୂହିକ ଭାବେ ହଜାର ହଜାର ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଜାତିଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ ଦିଅନ୍ତି ଯେଉଁମାନେ କ୍ରମଶଃ ଖଣ୍ଡବିଖଣ୍ଡିତ ବାସସ୍ଥାନରେ ବଞ୍ଚିରହିଛନ୍ତି।

ଭାରତୀୟ ହଟସ୍ପଟ ଉପରେ ବିସ୍ତୃତ ଦୃଷ୍ଟିପାତ

ହିମାଳୟ ହଟସ୍ପଟ: ଭାରତ, ନେପାଳ, ଭୁଟାନ, ଏବଂ ପାକିସ୍ତାନ, ଚୀନ, ଏବଂ ମିଆଁମାରର କିଛି ଅଂଶ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ। ଏଥିରେ ପୂର୍ବ ହିମାଳୟ (ଜୈବ ବିବିଧତାରେ ସମୃଦ୍ଧ) ଏବଂ ପଶ୍ଚିମ ହିମାଳୟ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଜାତି ମଧ୍ୟରେ ରେଡ ପାଣ୍ଡା, ହିମାଳୟନ ମୋନାଲ, ଏବଂ ଅନେକ ରୋଡୋଡେଣ୍ଡ୍ରନ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ବନ ବିନାଶ ଏବଂ ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେତୁ ମୂଳ ବାସସ୍ଥାନର କ୍ଷତି ଗମ୍ଭୀର।

ଇଣ୍ଡୋ-ବର୍ମା ହଟସ୍ପଟ: ଭାରତ (ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ରାଜ୍ୟ), ମିଆଁମାର, ଥାଇଲ୍ୟାଣ୍ଡ, ଲାଓସ, ଭିଏତନାମ, କାମ୍ବୋଡିଆ, ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ଚୀନର କିଛି ଅଂଶକୁ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରେ। ଭାରତର ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ବିଶେଷ ଭାବେ ସମୃଦ୍ଧ। ହୁଲକ ଗିବନ, ନାମଦାଫା ଉଡ଼ନ୍ତା ଗୁଣ୍ଡୁଚି, ଏବଂ ମିଶ୍ମି ଟାକିନ ପରି ପ୍ରଜାତି ସ୍ଥାନୀୟ। ସ୍ଥାନାନ୍ତର କୃଷି ଏବଂ ଭିତ୍ତିଭୂମି ପ୍ରକଳ୍ପ ପାଇଁ ବନ ବିନାଶ ଏହି ଅଞ୍ଚଳକୁ ବିପଦରେ ପକାଏ।

ପଶ୍ଚିମ ଘାଟ ଓ ଶ୍ରୀଲଙ୍କା ହଟସ୍ପଟ: ପଶ୍ଚିମ ଘାଟ (ସହ୍ୟାଦ୍ରି ନାମରେ ମଧ୍ଯ ଜଣା) ଭାରତର ପଶ୍ଚିମ ଉପକୂଳ ସହିତ ସମାନ୍ତରାଳ ଭାବେ ଚାଲିଛି। ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଏକ ୟୁନେସ୍କୋ ବିଶ୍ବ ଐତିହ୍ୟ ସ୍ଥଳ ଏବଂ ବିଶ୍ବର ଦଶଟି "ହଟେଷ୍ଟ ହଟସ୍ପଟ" ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ। ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟରେ ନୀଳଗିରି ଥାର, ସିଂହ-ପୁଚ୍ଛ ମାକାକ, ମାଲାବାର ବୃହତ ଗୁଣ୍ଡୁଚି, ଏବଂ ବାଇଗଣୀ ବେଙ୍ଗ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଉଦ୍ଭିଦ ମଧ୍ୟରେ ଦାରୁଚିନି, ସାଗୁଆନ, ଏବଂ ଆବେନି ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। 60% ରୁ ଅଧିକ ମୂଳ ବାସସ୍ଥାନ ନଷ୍ଟ ହୋଇସାରିଛି।

ସୁଣ୍ଡାଲ୍ୟାଣ୍ଡ ହଟସ୍ପଟ: ନିକୋବର ଦ୍ବୀପପୁଞ୍ଜ (ଭାରତ), ଇଣ୍ଡୋନେସିଆ, ମାଲେସିଆ, ସିଙ୍ଗାପୁର, ବ୍ରୁନେଇ, ଏବଂ ଫିଲିପାଇନ୍ସକୁ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରେ। ଭାରତର ନିକୋବର ଦ୍ବୀପପୁଞ୍ଜରେ ନିକୋବର ମେଗାପୋଡ, ନିକୋବର କଙ୍କଡ଼ା ଖାଉଥିବା ମାକାକ, ଏବଂ ନିକୋବର ଶ୍ରାଇକ ପରି ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଜାତି ରହିଛି। 2004 ମସିହାର ସୁନାମି ଯୋଗୁଁ ଗୁରୁତର ବାସସ୍ଥାନ କ୍ଷତି ଘଟିଥିଲା; ପରବର୍ତ୍ତୀ ବିକାଶ ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଜାତିଙ୍କ ଉପରେ ଚାପ ବଢ଼ାଏ।

OPSC କାହିଁକି ହଟସ୍ପଟ ବିଷୟରେ ପଚାରେ

ଯଦିଓ ସାତଟି PYQ ମଧ୍ୟରୁ କୌଣସିଟି ସିଧାସଳଖ ଚାରୋଟି ଭାରତୀୟ ହଟସ୍ପଟର ନାମ ପଚାରି ନଥିଲା, ଏହି ଧାରଣା ଅଧିକାଂଶ ସଂରକ୍ଷଣ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପ୍ରଶ୍ନକୁ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ କରେ। ଉଦାହରଣ ସ୍ବରୂପ, ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଜାତି (କୃଷ୍ଣସାର, ଓଲିଭ ରିଡଲେ) ଉପରେ ପ୍ରଶ୍ନ ପରୋକ୍ଷରେ ହଟସ୍ପଟ ବୁଝିବା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ଅଧିକନ୍ତୁ, OECM ଏବଂ ବାୟୋସ୍ଫିୟର ରିଜର୍ଭ ପ୍ରଶ୍ନ ବ୍ୟାପକ ସଂରକ୍ଷଣ ଢାଞ୍ଚାକୁ ପରୀକ୍ଷା କରେ ଯାହା ହଟସ୍ପଟ ପ୍ରାଥମିକତାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ହଟସ୍ପଟର ଏକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୁଝାମଣା ଆପଣଙ୍କୁ ଯେକୌଣସି ନୂତନ ପ୍ରଶ୍ନ ମାଧ୍ୟମରେ ଯୁକ୍ତି କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବ।

ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଜାତି: ଭାରତ ଏବଂ ଓଡ଼ିଶା ଫୋକସ

ସ୍ଥାନୀୟତା (Endemism) ସଂଜ୍ଞା

ସ୍ଥାନୀୟତା ବିରଳ ହେବା ସମାନ ନୁହେଁ। ଏକ ପ୍ରଜାତି ବିରଳ ହୋଇପାରେ କିନ୍ତୁ ବ୍ୟାପକ ଭାବେ ବିତରିତ; ଏକ ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଜାତି ଗୋଟିଏ ଅଞ୍ଚଳରେ ସୀମିତ। ପୃଥକ ଇକୋସିଷ୍ଟମ — ଦ୍ବୀପ, ପର୍ବତ ଶୃଙ୍ଗ, ଗଭୀର ହ୍ରଦ — ରେ ସ୍ଥାନୀୟତା ସର୍ବାଧିକ। ଭାରତର ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥାନୀୟତା ପଶ୍ଚିମ ଘାଟ (ପ୍ରାୟ 2,000 ସ୍ଥାନୀୟ ଫୁଲ ଉଦ୍ଭିଦ, 100 ସ୍ଥାନୀୟ ସରୀସୃପ, 120 ସ୍ଥାନୀୟ ଉଭୟଚର)ରେ କେନ୍ଦ୍ରୀଭୂତ। ଉଚ୍ଚତା ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେତୁ ପୂର୍ବ ହିମାଳୟ ମଧ୍ଯ ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥାନୀୟତା ଦାବି କରେ।

ପରୀକ୍ଷିତ ବା ପରୀକ୍ଷା ହେବାର ସମ୍ଭାବନା ଥିବା ଗୁରୁତ୍ବପୂର୍ଣ ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଜାତି

ଓଡ଼ିଶା: ଏକ ବିଶେଷ ମାମଲା

ଓଡ଼ିଶାର ଜୈବ ବିବିଧତା ଏହାର ବିବିଧ ଇକୋସିଷ୍ଟମ ଦ୍ବାରା ଆକାର ପାଇଛି: ପୂର୍ବଘାଟ (ଶୁଷ୍କ ପର୍ଣ୍ଣପାତୀ ବନ), ଉପକୂଳବର୍ତ୍ତୀ ଜଳାଭୂମି (ଚିଲିକା, ଭିତରକନିକା), ଏବଂ ମାଙ୍ଗ୍ରୋଭ ବନ (ମହାନଦୀ ବ-ମୁଖ)। ସିମିଲିପାଲ ବାଘ ରିଜର୍ଭ କେବଳ ଏକ ପ୍ରୋଜେକ୍ଟ ଟାଇଗର ସ୍ଥଳ (1973) ନୁହେଁ, ବରଂ ଏକ ବାୟୋସ୍ଫିୟର ରିଜର୍ଭ (1996) ଏବଂ ୟୁନେସ୍କୋ ବିଶ୍ବ ବାୟୋସ୍ଫିୟର ରିଜର୍ଭ ନେଟୱାର୍କର ସଦସ୍ୟ (2009) ମଧ୍ଯ। ରାଜ୍ୟର ଓଲିଭ ରିଡଲେ କଇଁଛ ସଂରକ୍ଷଣ ପ୍ରୟାସ ବୈଶ୍ବିକ ସ୍ବୀକୃତିପ୍ରାପ୍ତ। KALIA ଯୋଜନା (କୃଷକ ସହାୟତା ଫର ଲାଇଭଲିହୁଡ ଆଣ୍ଡ ଇନକମ ଅଗମେଣ୍ଟେସନ) ଏକ ରାଜ୍ୟ-ସ୍ତରୀୟ କୃଷି କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ, କିନ୍ତୁ କୃଷକ ଜୀବିକାକୁ ଜୈବ ବିବିଧତା (ଯଥା, ସାମୁଦାୟିକ ବନ, OECM) ସହିତ ସଂଯୋଗ କରୁଥିବା ପ୍ରଶ୍ନ ଆସିପାରେ।

ଓଡ଼ିଶାର ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଜାତି ପାଇଁ ସ୍ମୃତି ସହାୟକ: “CROWB”
C – କୁମ୍ଭୀର (Crocodile) (ଲୁଣିଆ, ମଗର)
R – ରିଡଲେ (Ridley) (ଓଲିଭ ରିଡଲେ କଇଁଛ)
O – ଓଡ଼ିଶା (Orissa) ଡଲଫିନ (ଇରାବାଦୀ)
W – ବନ୍ୟ ହାତୀ (Wild elephant) (ହାତୀ ରିଜର୍ଭ)
B – କୃଷ୍ଣସାର (Black buck) (ଓଡ଼ିଶାରେ ସ୍ଥାନୀୟ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲାରେ ଉପସ୍ଥିତ)
ଏହା ଓଡ଼ିଶାର ପତାକା ପ୍ରଜାତିମାନଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

ସଂରକ୍ଷଣ ରଣନୀତି: ସ୍ଥାନାନ୍ତର-ସ୍ଥାନୀୟ ଏବଂ ସ୍ଥାନାନ୍ତର-ବାହ୍ୟ

ସ୍ଥାନାନ୍ତର-ସ୍ଥାନୀୟ ସଂରକ୍ଷଣ: ମେରୁଦଣ୍ଡ

ଭାରତର ସଂରକ୍ଷିତ ଅଞ୍ଚଳ ନେଟୱାର୍କରେ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ (106), ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଅଭୟାରଣ୍ୟ (573), ସାମୁଦାୟିକ ରିଜର୍ଭ (220), ସଂରକ୍ଷଣ ରିଜର୍ଭ (100+), ଏବଂ ବାଘ ରିଜର୍ଭ (54) ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି ପ୍ରଜାତିମାନଙ୍କର ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରାକୃତିକ ବାସସ୍ଥାନରେ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମ ଜନସଂଖ୍ୟା ବଜାୟ ରଖିବା।

ମୁଖ୍ୟ ବିନ୍ଦୁ: ସଂରକ୍ଷଣ ରିଜର୍ଭ ଏବଂ ସାମୁଦାୟିକ ରିଜର୍ଭ ହେଉଛି ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ସୁରକ୍ଷା ଆଇନ (1972)ର 2002 ସଂଶୋଧନ ଦ୍ବାରା ଯୋଡ଼ା ଯାଇଥିବା ବର୍ଗ। ସେଗୁଡ଼ିକ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ PA ଏବଂ ସାମୁଦାୟିକ-ପରିଚାଳିତ ଜମି ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟବଧାନ ପୂରଣ କରେ।

ସ୍ଥାନାନ୍ତର-ବାହ୍ୟ ସଂରକ୍ଷଣ: ସୁରକ୍ଷା ଜାଲ

ସ୍ଥାନାନ୍ତର-ବାହ୍ୟ ପଦ୍ଧତି ସେହି ପ୍ରଜାତିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ବପୂର୍ଣ ଯେଉଁମାନେ ସେମାନଙ୍କର ବାସସ୍ଥାନ ହରାଇଛନ୍ତି ବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଲୁପ୍ତପ୍ରାୟ। ଭାରତରେ 59ଟି କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଚିଡ଼ିଆଖାନା (କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଚିଡ଼ିଆଖାନା ପ୍ରାଧିକରଣ ଅଧୀନରେ), 107ଟି ଉଦ୍ଭିଦ ଉଦ୍ୟାନ (BSI ଅଧୀନରେ ନେଟୱାର୍କ), ଏବଂ 10ଟି ଜିନ ବ୍ୟାଙ୍କ (ଯଥା, ଜାତୀୟ ଉଦ୍ଭିଦ ଜେନେଟିକ ସମ୍ବଳ ବ୍ୟୁରୋ, ନୂଆଦିଲ୍ଲୀ) ଅଛି। କୁମ୍ଭୀର ସଂରକ୍ଷଣ ପ୍ରକଳ୍ପ (1975) ଏକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଉଦାହରଣ: ଏହା ବନ୍ଦୀ ପ୍ରଜନନ ବ୍ୟବହାର କରି ବନ୍ୟ ଜନସଂଖ୍ୟାକୁ ପୁନଃସଂରକ୍ଷିତ କରିଥିଲା, ଘଡ଼ିଆଲ ପାଇଁ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ସଫଳତା ହାସଲ କରିଥିଲା।

OECM – ନୂତନ ପାରାଡାଇମ

ଅନ୍ୟ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ କ୍ଷେତ୍ର-ଭିତ୍ତିକ ସଂରକ୍ଷଣ ପଦକ୍ଷେପ (OECM) କୁ ଜୈବ ବିବିଧତା ସମ୍ମିଳନୀର ପୋଷ୍ଟ-2020 ବୈଶ୍ବିକ ଜୈବ ବିବିଧତା ଢାଞ୍ଚା ଅଧୀନରେ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଭାବେ ସ୍ବୀକୃତି ଦିଆଯାଇଛି। ଭାରତର ପ୍ରଥମ OECM ସ୍ବୀକୃତି ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ ରାଜ୍ୟର ସାମୁଦାୟିକ-ପରିଚାଳିତ ବନକୁ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଥିଲା (OPSC 2024)। ଏହି ସ୍ବୀକୃତି ସ୍ବୀକାର କରେ ଯେ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ PA ବାହାରେ, ପ୍ରାୟତଃ ପାରମ୍ପରିକ ଅଭ୍ୟାସ ମାଧ୍ୟମରେ, ଜୈବ ବିବିଧତା ଫଳାଫଳ ହାସଲ କରାଯାଇପାରିବ। ଓଡ଼ିଶାରେ, ପବିତ୍ର ଉପବନ (ଯଥା, ଦେଓଗଡ଼ ଏବଂ ମୟୂରଭଞ୍ଜ) ସମ୍ଭାବ୍ୟ OECM ପ୍ରାର୍ଥୀ।

ତୁଳନା ସାରଣୀ: ସ୍ଥାନାନ୍ତର-ସ୍ଥାନୀୟ ବନାମ ସ୍ଥାନାନ୍ତର-ବାହ୍ୟ ସଂରକ୍ଷଣ

ଭାରତର ବାୟୋସ୍ଫିୟର ରିଜର୍ଭ

ଧାରଣା ଏବଂ ଜୋନ

ବାୟୋସ୍ଫିୟର ରିଜର୍ଭ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ସୁରକ୍ଷା ଆଇନ, 1972 ଅଧୀନରେ ଏକ ଆଇନଗତ ବର୍ଗ ନୁହେଁ; ସେଗୁଡ଼ିକ ଭାରତ ସରକାର ଦ୍ବାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଏବଂ ୟୁନେସ୍କୋର MAB କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଦ୍ବାରା ସ୍ବୀକୃତ। ସେଗୁଡ଼ିକ ସଂରକ୍ଷଣକୁ ଟକାଉ ଯୋଗ୍ୟ ବିକାଶ ସହିତ ସମନ୍ବିତ କରିବାକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ ରଖେ। ତିନି-ଜୋନ ଡିଜାଇନ୍ ଗୁରୁତ୍ବପୂର୍ଣ:

• ମୂଳ ଅଞ୍ଚଳ: ଆଇନଗତ ଭାବେ ସୁରକ୍ଷିତ (ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ବା ଅଭୟାରଣ୍ୟ), କୌଣସି ମାନବ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ନାହିଁ।
• ବଫର ଜୋନ: ମୂଳକୁ ଘେରି ରହିଛି; ସୀମିତ ବ୍ୟବହାର (ଗବେଷଣା, ଶିକ୍ଷା, ପର୍ଯ୍ୟଟନ) ଅନୁମତି ଦିଏ।
• ସଂକ୍ରମଣ ଜୋନ: ବାହାର ଅଞ୍ଚଳ ଯେଉଁଠାରେ ମାନବ ବସତି ଏବଂ ଟକାଉ ଯୋଗ୍ୟ ସମ୍ବଳ ବ୍ୟବହାର ଅନୁମତିପ୍ରାପ୍ତ।

ଭାରତର 18ଟି ବାୟୋସ୍ଫିୟର ରିଜର୍ଭର ତାଲିକା (2025 ସୁଦ୍ଧା)

ପ୍ରଥମ 10ଟି ବାୟୋସ୍ଫିୟର ରିଜର୍ଭ ପାଇଁ ସ୍ମୃତି ସହାୟକ: “ନୀ ନନ୍ଦା ନୋକ ଗ୍ରେଟ ଗଲ୍ଫ ସୁନ୍ଦା ମାନ ସିମ ଡିବ ଡେବ”
ଏହି ଶୃଙ୍ଖଳ ସ୍ମରଣ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ: ନୀଳଗିରି, ନନ୍ଦା ଦେବୀ, ନୋକ୍ରେକ, ଗ୍ରେଟ ନିକୋବର, ମାନ୍ନାର ଉପସାଗର, ସୁନ୍ଦରବନ, ମାନସ, ସିମିଲିପାଲ, ଡିବ୍ରୁ-ସାଇଖୋବା, ଦେହାଙ୍ଗ ଦେବାଙ୍ଗ। (ପ୍ରଥମ ଅକ୍ଷର ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତୁ: ନୀ, ନ, ନୋ, ଗ, ଗ, ସୁ, ମା, ସି, ଡି, ଦେ)

ବାୟୋସ୍ଫିୟର ରିଜର୍ଭ ଉପରେ PYQ (OPSC 2024)

ପ୍ରଶ୍ନଟି ପଚାରିଥିଲା ଯେ ଭାରତର ବାୟୋସ୍ଫିୟର ରିଜର୍ଭ ବିଷୟରେ କେଉଁ ବିବୃତ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ସଠିକ ନୁହେଁ। ସଠିକ ଉତ୍ତର ଥିଲା “କେବଳ 3 ଏବଂ 4”। ଆସନ୍ତୁ ବିବୃତ୍ତିଗୁଡ଼ିକୁ ପୁନଃନିର୍ମାଣ କରିବା:

1. ବାୟୋସ୍ଫିୟର ରିଜର୍ଭ ହେଉଛି ସ୍ଥାନାନ୍ତର-ସ୍ଥାନୀୟ ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ସ୍ଥାନ। (ସତ)
2. ସେଗୁଡ଼ିକରେ ତିନୋଟି ଜୋନ ଅଛି: ମୂଳ, ବଫର, ଏବଂ ସଂକ୍ରମଣ। (ସତ)
3. ଭାରତର ପ୍ରଥମ ବାୟୋସ୍ଫିୟର ରିଜର୍ଭ ଥିଲା ସୁନ୍ଦରବନ। (ମିଥ୍ୟା – ପ୍ରଥମ ଥିଲା ନୀଳଗିରି, 1986 ମସିହାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ)
4. ବାୟୋସ୍ଫିୟର ରିଜର୍ଭ ୟୁନେସ୍କୋ ଦ୍ବାରା ମ୍ୟାନ ଆଣ୍ଡ ବାୟୋସ୍ଫିୟର କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଅଧୀନରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରାଯାଏ। (ଆଂଶିକ ମିଥ୍ୟା – ଭାରତ ସରକାର ସେଗୁଡ଼ିକୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରନ୍ତି; ୟୁନେସ୍କୋ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ବୀକୃତି ଦିଏ। ବିବୃତ୍ତିଟି ଯେପରି ଲେଖାଯାଇଥିଲା, ତାହା “ୟୁନେସ୍କୋ ଦ୍ବାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ” ବୋଲି ଦାବି କରିଥିଲା, ଯାହା ଭୁଲ; ଭାରତ ନିଜର ବାୟୋସ୍ଫିୟର ରିଜର୍ଭ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରେ, ଏବଂ କିଛି ପରେ ବିଶ୍ବ ନେଟୱାର୍କରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ହୁଏ।)

ଏହିପରି, ବିବୃତ୍ତି 3 ଏବଂ 4 ଭୁଲ, ଯାହା ଉତ୍ତର ସହିତ ସମାନ।

ବାଘ ରିଜର୍ଭ: 1973 ଦଳ

ପ୍ରୋଜେକ୍ଟ ଟାଇଗର – ଉତ୍ପତ୍ତି

ପ୍ରୋଜେକ୍ଟ ଟାଇଗର 1 ଏପ୍ରିଲ 1973 ରେ କର୍ବେଟ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ (ସେତେବେଳେ ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ) ରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା। ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ନଅଟି ରିଜର୍ଭ ଥିଲା:

PYQ (OPSC 2022) ଚାରିଟି ଯୋଡ଼ି ଦେଇଥିଲା ଏବଂ ପଚାରିଥିଲା ଯେ କେଉଁ ସଂଯୋଗ 1973 ମସିହାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ବାଘ ରିଜର୍ଭକୁ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରେ ନାହିଁ। ସଠିକ ଉତ୍ତର ଥିଲା “ଧୋଲପୁର-କରୌଲି ବାଘ ରିଜର୍ଭ, ସତକୋସିଆ ବାଘ ରିଜର୍ଭ”। ଉଭୟ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସଂଯୋଗ: ସତକୋସିଆ (ଓଡ଼ିଶା) 2007 ମସିହାରେ ଘୋଷିତ ହୋଇଥିଲା; ଧୋଲପୁର-କରୌଲି (ରାଜସ୍ଥାନ) 2023 ମସିହାରେ ଘୋଷିତ ହୋଇଥିଲା। ଅନ୍ୟ ତିନୋଟି ଯୋଡ଼ିରେ ସମସ୍ତ 1973 ରିଜର୍ଭ ଥିଲେ।

1973 ବାଘ ରିଜର୍ଭ ପାଇଁ ସ୍ମୃତି ସହାୟକ: “C S M S R K B P M”
ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତୁ: Corbett, Similipal, Manas, Sunderbans, Ranthambhore, Kanha, Bandipur, Palamau, Melghat.
ଏକ ବାକ୍ୟ: “Cute Squirrels Make Smart Robots Keep Bouncing Purple Mice.”

ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସମ୍ମିଳନୀ ଏବଂ ଦିବସ

CITES ଏବଂ ଅପରେସନ ସେଭ କୁର୍ମା

CITES (ବିଲୁପ୍ତ ପ୍ରାୟ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଓ ଉଦ୍ଭିଦର ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ବାଣିଜ୍ୟ ଉପରେ ସମ୍ମିଳନୀ) ଜୈବ ବିବିଧତା ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ସବୁଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବୈଶ୍ବିକ ଉପକରଣ ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ। ଭାରତ ଏକ ସ୍ବାକ୍ଷରକାରୀ (1976, ପ୍ରଭାବୀ), ଏବଂ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଅପରାଧ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ବ୍ୟୁରୋ (WCCB) ଜାତୀୟ ପ୍ରାଧିକରଣ। ଅପରେସନ ସେଭ କୁର୍ମା (2017) ଥିଲା କଇଁଛ ଏବଂ କଛୁପ (କୁର୍ମା = ସଂସ୍କୃତରେ କଇଁଛ)ର ଅବୈଧ ବାଣିଜ୍ୟ ଉପରେ ଏକ ଟାର୍ଗେଟେଡ୍ କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନ। ଏଥିରେ ଏକାଧିକ ରାଜ୍ୟ-ବ୍ୟାପୀ ଚଢ଼ାଉ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ଥିଲା ଏବଂ ଅନେକ ଗିରଫତାର କାରଣ ହୋଇଥିଲା। ଭାରତ ଏହି ଅପରେସନ ପାଇଁ ଏକ CITES ପ୍ରଶଂସା ପତ୍ର (Certificate of Commendation) ପାଇଥିଲା (OPSC 2019)।

ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ମାଙ୍ଗ୍ରୋଭ ଦିବସ

ମାଙ୍ଗ୍ରୋଭ ଇକୋସିଷ୍ଟମ ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଦିବସ 2 ଫେବୃଆରୀ (ଏକା ତାରିଖ ବିଶ୍ବ ଜଳାଭୂମି ଦିବସ)ରେ ପାଳନ କରାଯାଏ। ଏହା OPSC 2021 ରେ ପରୀକ୍ଷିତ ହୋଇଥିଲା। ପ୍ରଶ୍ନଟି 23 ଜୁଲାଇ, 24 ଜୁନ, ଏବଂ 21 ମାର୍ଚ୍ଚ ବିକଳ୍ପ ଦେଇଥିଲା; ସଠିକ ଉତ୍ତର ହେଉଛି 2 ଫେବୃଆରୀ। ମାଙ୍ଗ୍ରୋଭ ଇକୋସିଷ୍ଟମ ବିଷୟରେ ସଚେତନତା ବୃଦ୍ଧି କରିବା ପାଇଁ 2015 ମସିହାରେ ୟୁନେସ୍କୋ ଦ୍ବାରା ଏହି ଦିବସ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥିଲା।

ଅନ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ବପୂର୍ଣ ତାରିଖ

• ବିଶ୍ବ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଦିବସ: 3 ମାର୍ଚ୍ଚ (CITES ବାର୍ଷିକୀ)
• ଜୈବ ବିବିଧତା ପାଇଁ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଦିବସ: 22 ମଇ
• ବିଶ୍ବ ପରିବେଶ ଦିବସ: 5 ଜୁନ
• ବିଶ୍ବ ହାତୀ ଦିବସ: 12 ଅଗଷ୍ଟ
• ଭାରତରେ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ସପ୍ତାହ: 2–8 ଅକ୍ଟୋବର

କାର୍ଯ୍ୟ ଉଦାହରଣ ଏବଂ ପ୍ରୟୋଗ

ତଳେ ଆମ୍ଭେ ସାତଟି PYQ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ମାଧ୍ୟମରେ ଚାଲିବା। ଏକ ପ୍ରଣାଳୀଗତ ଆଭିମୁଖ୍ୟ ବିକଶିତ କରିବା ପାଇଁ ଏହି ଉଦାହରଣଗୁଡ଼ିକ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତୁ।

ଉଦାହରଣ 1 — OPSC 2019

ପ୍ରଶ୍ନ: ଭାରତର ପ୍ରଥମ କୃଷ୍ଣସାର ସଂରକ୍ଷଣ ରିଜର୍ଭ କେଉଁ ସହର-ରାଜ୍ୟରେ ଆସିବ?

ଛାତ୍ରମାନେ ଦେଖିଥିବା ବିକଳ୍ପ:

• ଭୋପାଲ, ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶ
• ଉଦୟପୁର, ରାଜସ୍ଥାନ
• ଆଲାହାବାଦ, ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ
• କୋଚି, କେରଳ

ବିସ୍ତୃତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା:

1. ପ୍ରଶ୍ନଟି କ'ଣ ପରୀକ୍ଷା କରୁଛି: ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସଂରକ୍ଷଣ ପଦକ୍ଷେପର ଜ୍ଞାନ — କୃଷ୍ଣସାର ପାଇଁ ଏକ ସଂରକ୍ଷଣ ରିଜର୍ଭ (ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ସୁରକ୍ଷା ଆଇନ ଅଧୀନରେ ସ୍ଥାନାନ୍ତର-ସ୍ଥାନୀୟ ବର୍ଗ), ଭାରତରେ ସାଂସ୍କୃତିକ ମହତ୍ତ୍ବ ବିଶିଷ୍ଟ ଏକ ହରିଣ।
2. ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭୁଲ ବିକଳ୍ପ କାହିଁକି ଭୁଲ:
   • ଭୋପାଲ: କୃଷ୍ଣସାର ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶରେ (ଯଥା, କାନ୍ହା, ବାନ୍ଦବଗଡ଼) ମିଳେ, କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ ଏକ ପ୍ରଥମ ସଂରକ୍ଷଣ ରିଜର୍ଭ ଘୋଷଣା କରାଯାଇ ନଥିଲା।
   • ଉଦୟପୁର: ରାଜସ୍ଥାନରେ କୃଷ୍ଣସାର ଜନସଂଖ୍ୟା ଅଛି (ତାଲ ଛାପର ଅଭୟାରଣ୍ୟ), କିନ୍ତୁ ପୁନର୍ବାର କୌଣସି “ପ୍ରଥମ ସଂରକ୍ଷଣ ରିଜର୍ଭ” ଘୋଷଣା କରାଯାଇ ନଥିଲା।
   • କୋଚି: କେରଳରେ କୃଷ୍ଣସାରର କୌଣସି ଗୁରୁତ୍ବପୂର୍ଣ ଜନସଂଖ୍ୟା ନାହିଁ।
3. ସଠିକ ବିକଳ୍ପ କାହିଁକି ସଠିକ: ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶର ଆଲାହାବାଦ (ବର୍ତ୍ତମାନ ପ୍ରୟାଗରାଜ) ଜିଲ୍ଲା କୁ ପ୍ରଥମ କୃଷ୍ଣସାର ସଂରକ୍ଷଣ ରିଜର୍ଭ ପାଇଁ ବାଛାଯାଇଥିଲା, ଯାହା 2018 ମସିହାରେ ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ବାରା ଅଧିସୂଚିତ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ଟ୍ରାନ୍ସ-ୟମୁନା ଅଞ୍ଚଳରେ କୃଷ୍ଣସାରର ଏକ ଛୋଟ ଜନସଂଖ୍ୟା ରହିଛି।

ସଠିକ ଉତ୍ତର: ଆଲାହାବାଦ, ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ

ଶିକ୍ଷଣୀୟ: ସଂରକ୍ଷଣ ରିଜର୍ଭ ଏବଂ ସାମୁଦାୟିକ ରିଜର୍ଭର ଗୁରୁତ୍ବ ବଢ଼ୁଛି; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ-ପ୍ରକାରର ଉଦାହରଣ ଜାଣନ୍ତୁ।

ଉଦାହରଣ 2 — OPSC 2021

ପ୍ରଶ୍ନ: ମାଙ୍ଗ୍ରୋଭ ଇକୋସିଷ୍ଟମ ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଦିବସ କେଉଁ ଦିନ ପାଳନ କରାଯାଏ?

ଛାତ୍ରମାନେ ଦେଖିଥିବା ବିକଳ୍ପ:

• 23 ଜୁଲାଇ
• 2 ଫେବୃଆରୀ
• 24 ଜୁନ
• 21 ମାର୍ଚ୍ଚ

ବିସ୍ତୃତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା:

1. ପ୍ରଶ୍ନଟି କ'ଣ ପରୀକ୍ଷା କରୁଛି: ୟୁନେସ୍କୋ ଦ୍ବାରା ଘୋଷିତ ଏକ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଦିବସର ସଠିକ ତାରିଖ।
2. ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭୁଲ ବିକଳ୍ପ କାହିଁକି ଭୁଲ:
   • 23 ଜୁଲାଇ: ଏହି ତାରିଖରେ କୌଣସି ପ୍ରମୁଖ ଜୈବ ବିବିଧତା ଦିବସ ପଡ଼େ ନାହିଁ।
   • 24 ଜୁନ: କୌଣସି ଜୈବ ବିବିଧତା ସମ୍ମିଳନୀ ପାଇଁ ଏକ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଦିବସ ନୁହେଁ।
   • 21 ମାର୍ଚ୍ଚ: ଏହା ବିଶ୍ବ ବନ ଦିବସ, ମାଙ୍ଗ୍ରୋଭ-ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନୁହେଁ।
3. ସଠିକ ବିକଳ୍ପ କାହିଁକି ସଠିକ: ୟୁନେସ୍କୋ 2 ଫେବୃଆରୀ କୁ ବିଶ୍ବ ଜଳାଭୂମି ଦିବସ ସହିତ ଏକାସାଙ୍ଗରେ ମାଙ୍ଗ୍ରୋଭ ଇକୋସିଷ୍ଟମ ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଦିବସ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରିଛି। ଜଳାଭୂମି ଏବଂ ମାଙ୍ଗ୍ରୋଭ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ବ ଦେବା ପାଇଁ ଉଭୟ ତାରିଖ ଅଂଶୀଦାର କରନ୍ତି।

ସଠିକ ଉତ୍ତର: 2 ଫେବୃଆରୀ

ଶିକ୍ଷଣୀୟ: ଅତିବ୍ୟାପୀ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଦିବସ ସାଧାରଣ; ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଏକ ଗୋଷ୍ଠୀ ଭାବେ ମନେରଖନ୍ତୁ (ଯଥା, 2 ଫେବୃ – ଜଳାଭୂମି ଓ ମାଙ୍ଗ୍ରୋଭ; 22 ମଇ – ଜୈବ ବିବିଧତା; 5 ଜୁନ – ପରିବେଶ)।

ଉଦାହରଣ 3 — OPSC 2024

ପ୍ରଶ୍ନ: ଭାରତର ପ୍ରଥମ OECM (ଅନ୍ୟ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ କ୍ଷେତ୍ର-ଭିତ୍ତିକ ସଂରକ୍ଷଣ ପଦକ୍ଷେପ) ସ୍ବୀକୃତି କେଉଁ କାରଣ ପାଇଁ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଥିଲା?

ଛାତ୍ରମାନେ ଦେଖିଥିବା ବିକଳ୍ପ:

• ଅର୍କିଡର ସ୍ଥାନାନ୍ତର-ବାହ୍ୟ ସଂରକ୍ଷଣ
• ସାମୁଦାୟିକ ବନରେ ଜୈବ ବିବିଧତା ପରିଚାଳନା
• ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରାଣୀ ସହିତ ପବିତ୍ର ଉପବନ
• ପ୍ରବାଳ ପ୍ରାଚୀର ମାନଚିତ୍ରଣ

ବିସ୍ତୃତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା:

1. ପ୍ରଶ୍ନଟି କ'ଣ ପରୀକ୍ଷା କରୁଛି: OECM ର ଧାରଣା ଏବଂ ଭାରତରେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସାମ୍ପ୍ରତିକ ସ୍ବୀକୃତି ବୁଝିବା।
2. ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭୁଲ ବିକଳ୍ପ କାହିଁକି ଭୁଲ:
   • ଅର୍କିଡର ସ୍ଥାନାନ୍ତର-ବାହ୍ୟ ସଂରକ୍ଷଣ: ଅର୍କିଡ ସଂରକ୍ଷଣ ଗୁରୁତ୍ବପୂର୍ଣ, କିନ୍ତୁ OECM ସ୍ବୀକୃତି ସ୍ଥାନାନ୍ତର-ବାହ୍ୟ ପାଇଁ ନଥିଲା।
   • ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରାଣୀ ସହିତ ପବିତ୍ର ଉପବନ: ପବିତ୍ର ଉପବନ ସମ୍ଭାବ୍ୟ OECM, କିନ୍ତୁ ଭାରତର ପ୍ରଥମ ସ୍ବୀକୃତି ପବିତ୍ର ଉପବନ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ବରଂ ସାମୁଦାୟିକ ବନ ପାଇଁ ଦିଆଯାଇଥିଲା।
   • ପ୍ରବାଳ ପ୍ରାଚୀର ମାନଚିତ୍ରଣ: ପ୍ରବାଳ ପ୍ରାଚୀର ସାମୁଦ୍ରିକ ଇକୋସିଷ୍ଟମ; OECM ସ୍ବୀକୃତି ସ୍ଥଳଜ ସାମୁଦାୟିକ ବନ ପାଇଁ ଦିଆଯାଇଛି।
3. ସଠିକ ବିକଳ୍ପ କାହିଁକି ସଠିକ: 2024 ମସିହାରେ, ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ ଜୈବ ବିବିଧତା ବୋର୍ଡ ରାଜ୍ୟର ସାମୁଦାୟିକ-ପରିଚାଳିତ ବନ ପାଇଁ ଭାରତର ପ୍ରଥମ OECM ସ୍ବୀକୃତି ପାଇଥିଲା। ଏହି ବନଗୁଡ଼ିକ ପିଢ଼ି ପିଢ଼ି ଧରି ସ୍ଥାନୀୟ ସମୁଦାୟ ଦ୍ବାରା ଟକାଉ ଯୋଗ୍ୟ ଭାବେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଆସୁଛି, ଉଚ୍ଚ ଜୈବ ବିବିଧତା ବଜାୟ ରଖିଛି।

ସଠିକ ଉତ୍ତର: ସାମୁଦାୟିକ ବନରେ ଜୈବ ବିବିଧତା ପରିଚାଳନା

ଶିକ୍ଷଣୀୟ: OECM ଏକ ପୋଷ୍ଟ-2020 CBD ଧାରଣା; ଭାରତର କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଉଦାହରଣ ଉପରେ ଅଦ୍ୟତନ ରୁହନ୍ତୁ।

ଉଦାହରଣ 4 — OPSC 2024

**ପ୍ରଶ